Мэдээлэл үргэлж бидний гарт

миний вэб сайтад тавтай морилоорой!

Алгоритм

Алгоритм

Чөлөөт нэвтэрхий толь, Википедиагаас

Харайх: Удирдах, Хайлт

http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/91/LampFlowchart.svg/200px-LampFlowchart.svg.png

http://bits.wikimedia.org/skins-1.17/common/images/magnify-clip.png

Чийдэняаж асаах эсэхийг тодруулах зорилготой алгоритм.

Алгоритм гэж аливаа ажил болоод үйлдлийг үр бүтээмжтэйгээр гүйцэтгэх аргачлал, бодлогын хариуг гаргахын тулд бодлогыг өгөгдөл ба бодолтын явцад гарах завсрын хэмжигдхүүнүүд дээр хийх үйлдлүүдийн агуулга болон дэс дарааллыг тодорхойлж байгаа зааврыг хэлнэ.

Хүмүүс өдөр тутмын үйл ажиллагаандаа олон тооны алгоритмыг гүйцэтгэж байдаг боловч үүнийгээ тэр болгон мэдэрдэггүй байна. Тухайлбал, тухайн өдрийн ажил төрөл болон тодорхой нэгэн ажлыг хийхдээ тогтсон дэс дарааллыг мөрддөг. Алгоритмын тухай ойлголт нь нэгэн төрлийн бодлогуудыг бодох ерөнхий арга олж тогтоох гэсэн оролдлоготой уялдан математикт анх үүссэн. Алгоритм гэдэг нэр томъёог арифметикийн 4-н үйлдлийг гүйцэтгэх дүрэм боловсруулсан Персийн математикч Мухаммед Ибн Мусса Аль-Хорезмын нэрнээс гаралтай гэж үздэг. Орчин үед алгоритмын тухай онол нь математикийн шинжлэх ухааны нэг салбар болон хөгжихийн зэрэгцээгээр компьютер дээр бодлого бодоход маш чухал үүрэг гүйцэтгэж байна.

Агуулга

[нуух]

[засварлах] Алгоритмын төрлүүд

Алгоритмыг дараах 3 төрөлд хуваадаг:

  • Шугаман
  • Салаалсан
  • Давталттай

[засварлах] Алгоритмыг зохиох аргачлал

Алгоритм зохионо гэдэг нь тухайн бодлогыг бодох үйл ажиллагааг гүйцэтгэгчийг үйлдлүүдээр нарийвчлан задалж, уг үйлдлүүдийг ямар дэс дарааллаар гүйцэтгэхийг тодорхойлж өгнө гэсэн үг юм. Бодлогын алгоритмыг зохиоход алгоритмыг алхам алхмаар боловсруулах аргыг ихэвчлэн хэрэглэдэг. Энэ аргын үндсэн санаа нь бодлогыг сайтар задлан шинжилсний эцэст таньж мэдсэн түүний өвөрмөц шинж чанарыг үндэслэн эхлээд бодлогын алгоритм ямар ямар хэсгүүдээс тогтохыг харуулсан бүдүүвч алгоритм зохиож цаашаа түүнийгээ шат дараалан гүйцэтгэгчийн үйлдлүүдээр нарийвчлан задлах явдал юм.

Бодлогын хариуг гаргахын тулд бодлоыг өгөгдөл ба бодолтын явцад гарах завсрын хэмжигдхүүнүүд дээр хийх үйлдлүүдийн агуулга болон дэс дарааллыг тодорхойлж байгаа зааврыг алгоритм гэнэ. Алгоритмаар заасан бодлогыг бодох үйл ажиллагааг биелүүлэгчийг алгоритмыг гүйцэтгэгч гэнэ. Аливаа алгоритмыг тодорхой гүйцэтгэгчид зориулж зохионо. Алгоритмыг гүйцэтгэгч нь хүн эсвэл компьютер байна.

[засварлах] Алгоритмын чанарууд

[засварлах] Дискрет чанар

Алгоритм нь өгөгдөл эсвэл өмнөх алхмуудын хэмжигдхүүнүүдээр тодорхой дүрмийн дагуу шинэ хэмжигдхүүнүүдийг олох тусгаар тусгаар алхмуудад хуваагдсан байна. Энэ чанарыг алгоритмын дискрет чанар гэнэ.

[засварлах] Тодорхой чанар

Алгоритмын аливаа алхмын үйлдлийг гүйцэтгэгч нэгэн утгатайгаар ойлгохын зэрэгцээгээр гүйцэтгэж чаддаг байна. Энэ нь алгоритмын тодорхой байх чанар юм.

[засварлах] Төгсгөлөг чанар

Алгоритм нь төгсгөлөг тооны алхамтай байна.

[засварлах] Үр дүнтэй чанар

Алгоритмын аливаа алхам болон алгоритмыг бүхэлд нь биелүүлэхэд тодорхой үр дүн гардаг байх ёстой. Үүнийг алгоритмын үр дүнтэй байх чанар гэнэ.

[засварлах] Нийтлэг чанар

Алгоритм нь зөвхөн тухайн өгөгдөлд төдийгүй уг өгөгдөлтэй ижил төрлийн бүх өгөгдөлд хүчинтэй байна. Энэ чанарыг алгоритмын нийтлэг чанар гэнэ.

[засварлах] Алгоритмын үндсэн алхмууд

Алхмын нэр↓

Алхмын үүрэг↓

Бодолтын утга олгох алхам

Хэмжигдхүүний утгыг өөрчлөнө.

Логик алхам

Ямар нэгэн нөхцлөөс хамааран алгоритм биелэх замыг сонгоно.

Оруулах алхам

Өгөгдөл, завсрын хэмжигдхүүнүүдийн утгыг оруулна.

Гаргах алхам

Өгөгдөл, завсрын хэмжигдхүүнүүдийн утга болон үр дүнг гаргана.

Эхлэл төгсгөлийн алхам

Эхлэл төгсгөл болон мэдээллийг боловсруулах процессийг зогсоохыг заана.

Холбоос

Харьцангуй хол орших алхмуудын шилжилтийг заахад хэрэглэнэ.

Тайлбар

Ямар нэгэн алхмын гүйцэтгэх үүргийг дэлгэрэнгүй тайлбарлахад хэрэглэнэ.

[засварлах] Мэдээллийг оруулах алхам

Мэдээллийг боловсруулахын тулд түүнийг компьютерийн санах ойд урьдчилан бичсэн байх шаардлагатай. Иймээс алгоритмд хувьсагчдын анхны утгуудыг машинд оруулах алхам зайлшгүй байх ба үүнийг компьютерийн гарын тусламжтайгаар хийдэг. компьютерт оруулж байгаа мэдээллийн санах ойд хадгалагдах хаягыг мэдээллийг оруулах алхамдаа зааж өгнө. Энэ алхам биелэгдэхэд хувьсагчийн утга нь хэрэгтэй болно.

[засварлах] Бодолтын утга олгох алхам

компьютерийн нэг үндсэн үүрэг нь мэдээллийг хувирган боловсруулах явдал юм. Алгоритмд тодорхой нэр томъёогоор хэмжигдхүүний утгыг бодож гаргах алхам зайлшгүй гардаг. Энэ алхмыг бодолтын утга олгох алхам гэнэ. Энэ алхам нь утгыг бодож олох гэж байга илэрхийлэл, гарах утгыг хадгалах хаяг гэсэн 2 хэсэгтэй байна. Ямар нэгэн хэмжигдхүүнд утга олгоход хуучин утга нь устдаг гэдгийг анхаарах хэрэгтэй.

[засварлах] Мэдээллийг бичиж гаргах алхам

Алгоритм ба программаар олсон үр дүнг компьютераас хүнд мэдээлэх нь зайлшгүй юм. Өөрөөр хэлбэл бодлогын хариуг компьютераас бичиж гаргах хэрэгтэй юм. Мэдээллийг гаргах үйлдэл нь олон хэлбэртэй байна. Бид нар мэдээллийг компьютерийн дэлгэцэн дээр бичиж гаргах хэлбэрийг хэрэглэнэ. Энэ алхамд утгыг нь бичиж гаргах гэж буй хэмжигдхүүнүүдийн хаягийг зааж өгнө.

[засварлах] Салаалуулах алхам

Алгоритмын нэгэн алхмаас өөр алхамд шилжин тэр алхмаас бодолтыг үргэлжлүүлэх боломжийг хангасан үйлдлийг удирдлага шилжүүлэх үйлдэл гэнэ. Энэ үйлдлийг хэрэглэснээр хэсэг алхмыг алгасах, ямар нэгэн алхамд буцаж ирэх зэргээр алхмуудын биелэх дарааллыг алгоритм зохиогч удирдаж чадна. Алгоритмчлах явцад тодорхой нөхцөл шалган уг нөхцөл биелэгдэж байгаа эсэхээс хамааруулан бодолтыг ялгаатай замаар үргэлжлүүлэх шаардлага гардаг. Энэ шаардлагыг хангасан алхмыг нөхцөлт удирдлага шилжүүлэх буюу салаалуулах алхам гэнэ. Нөхцөлт удирдлага шилжүүлэх алхам нь шалгах нөхцөл, нөхцөл биелэгдэх болон биелэгдэхгүй байх 2 тохиолдлын тус бүрт нь бодолтыг үргэлжлүүлэх зам гэсэн 3 элементтэй байна.

[засварлах] Алгоритмыг дүрслэх

Алгоритмыг дараахь 3 хэлбэрээр дүрсэлж болно.

  • Хүмүүсийн харилцааны ердийн хэл - Алгоритмыг хүмүүсийн харилцааны ердийн хэлээр дүрслэнэ гэдэг нь алгоритмын алхам бүрийг үг ба өгүүлбэрээр бичнэ гэсэн үг юм.
  • Блок-схем - Блок-схем бол алгоритмын бүтцийг нүдэнд харагдахуйц байдлаар харуулан алгоритмыг графикаар дүрслэх хэлбэр юм. Блок-схемд алгоритмын алхам бүрийг геометрийн нөхцөлт дүрсээр тэмдэглэх бөгөөд уг дүрс дотор тухайн алхмын товч утгыг томъёогоор бичнэ.
  • Программчлалын хэл - Алгоритмыг программчлалын хэлээр дүрслэхэд программчлалын ямар нэгэн хэл сонгон авч тухайн хэлнийхээ үгзүй, өгүүлбэрзүйн дүрмүүдийг баримтлан алгоритмыг тэр хэлээрээ бичнэ. Алгоритмыг ийм байдлаар дүрслэхэд программчлалын хэлний тухай мэдлэг алгоритм зохиогчид зайлшгүй шаардагдана. Иймээс алгоритмыг программчлалын хэлээр дүрслэхийн өмнө урьдчилан программчлалын хэл судлан, эзэмшсэн байх хэрэгтэй юм.

Алгоритм

Чөлөөт нэвтэрхий толь, Википедиагаас

Харайх: Удирдах, Хайлт

http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/91/LampFlowchart.svg/200px-LampFlowchart.svg.png

http://bits.wikimedia.org/skins-1.17/common/images/magnify-clip.png

Чийдэняаж асаах эсэхийг тодруулах зорилготой алгоритм.

Алгоритм гэж аливаа ажил болоод үйлдлийг үр бүтээмжтэйгээр гүйцэтгэх аргачлал, бодлогын хариуг гаргахын тулд бодлогыг өгөгдөл ба бодолтын явцад гарах завсрын хэмжигдхүүнүүд дээр хийх үйлдлүүдийн агуулга болон дэс дарааллыг тодорхойлж байгаа зааврыг хэлнэ.

Хүмүүс өдөр тутмын үйл ажиллагаандаа олон тооны алгоритмыг гүйцэтгэж байдаг боловч үүнийгээ тэр болгон мэдэрдэггүй байна. Тухайлбал, тухайн өдрийн ажил төрөл болон тодорхой нэгэн ажлыг хийхдээ тогтсон дэс дарааллыг мөрддөг. Алгоритмын тухай ойлголт нь нэгэн төрлийн бодлогуудыг бодох ерөнхий арга олж тогтоох гэсэн оролдлоготой уялдан математикт анх үүссэн. Алгоритм гэдэг нэр томъёог арифметикийн 4-н үйлдлийг гүйцэтгэх дүрэм боловсруулсан Персийн математикч Мухаммед Ибн Мусса Аль-Хорезмын нэрнээс гаралтай гэж үздэг. Орчин үед алгоритмын тухай онол нь математикийн шинжлэх ухааны нэг салбар болон хөгжихийн зэрэгцээгээр компьютер дээр бодлого бодоход маш чухал үүрэг гүйцэтгэж байна.

Агуулга

[нуух]

[засварлах] Алгоритмын төрлүүд

Алгоритмыг дараах 3 төрөлд хуваадаг:

  • Шугаман
  • Салаалсан
  • Давталттай

[засварлах] Алгоритмыг зохиох аргачлал

Алгоритм зохионо гэдэг нь тухайн бодлогыг бодох үйл ажиллагааг гүйцэтгэгчийг үйлдлүүдээр нарийвчлан задалж, уг үйлдлүүдийг ямар дэс дарааллаар гүйцэтгэхийг тодорхойлж өгнө гэсэн үг юм. Бодлогын алгоритмыг зохиоход алгоритмыг алхам алхмаар боловсруулах аргыг ихэвчлэн хэрэглэдэг. Энэ аргын үндсэн санаа нь бодлогыг сайтар задлан шинжилсний эцэст таньж мэдсэн түүний өвөрмөц шинж чанарыг үндэслэн эхлээд бодлогын алгоритм ямар ямар хэсгүүдээс тогтохыг харуулсан бүдүүвч алгоритм зохиож цаашаа түүнийгээ шат дараалан гүйцэтгэгчийн үйлдлүүдээр нарийвчлан задлах явдал юм.

Бодлогын хариуг гаргахын тулд бодлоыг өгөгдөл ба бодолтын явцад гарах завсрын хэмжигдхүүнүүд дээр хийх үйлдлүүдийн агуулга болон дэс дарааллыг тодорхойлж байгаа зааврыг алгоритм гэнэ. Алгоритмаар заасан бодлогыг бодох үйл ажиллагааг биелүүлэгчийг алгоритмыг гүйцэтгэгч гэнэ. Аливаа алгоритмыг тодорхой гүйцэтгэгчид зориулж зохионо. Алгоритмыг гүйцэтгэгч нь хүн эсвэл компьютер байна.

[засварлах] Алгоритмын чанарууд

[засварлах] Дискрет чанар

Алгоритм нь өгөгдөл эсвэл өмнөх алхмуудын хэмжигдхүүнүүдээр тодорхой дүрмийн дагуу шинэ хэмжигдхүүнүүдийг олох тусгаар тусгаар алхмуудад хуваагдсан байна. Энэ чанарыг алгоритмын дискрет чанар гэнэ.

[засварлах] Тодорхой чанар

Алгоритмын аливаа алхмын үйлдлийг гүйцэтгэгч нэгэн утгатайгаар ойлгохын зэрэгцээгээр гүйцэтгэж чаддаг байна. Энэ нь алгоритмын тодорхой байх чанар юм.

[засварлах] Төгсгөлөг чанар

Алгоритм нь төгсгөлөг тооны алхамтай байна.

[засварлах] Үр дүнтэй чанар

Алгоритмын аливаа алхам болон алгоритмыг бүхэлд нь биелүүлэхэд тодорхой үр дүн гардаг байх ёстой. Үүнийг алгоритмын үр дүнтэй байх чанар гэнэ.

[засварлах] Нийтлэг чанар

Алгоритм нь зөвхөн тухайн өгөгдөлд төдийгүй уг өгөгдөлтэй ижил төрлийн бүх өгөгдөлд хүчинтэй байна. Энэ чанарыг алгоритмын нийтлэг чанар гэнэ.

[засварлах] Алгоритмын үндсэн алхмууд

Алхмын нэр↓

Алхмын үүрэг↓

Бодолтын утга олгох алхам

Хэмжигдхүүний утгыг өөрчлөнө.

Логик алхам

Ямар нэгэн нөхцлөөс хамааран алгоритм биелэх замыг сонгоно.

Оруулах алхам

Өгөгдөл, завсрын хэмжигдхүүнүүдийн утгыг оруулна.

Гаргах алхам

Өгөгдөл, завсрын хэмжигдхүүнүүдийн утга болон үр дүнг гаргана.

Эхлэл төгсгөлийн алхам

Эхлэл төгсгөл болон мэдээллийг боловсруулах процессийг зогсоохыг заана.

Холбоос

Харьцангуй хол орших алхмуудын шилжилтийг заахад хэрэглэнэ.

Тайлбар

Ямар нэгэн алхмын гүйцэтгэх үүргийг дэлгэрэнгүй тайлбарлахад хэрэглэнэ.

[засварлах] Мэдээллийг оруулах алхам

Мэдээллийг боловсруулахын тулд түүнийг компьютерийн санах ойд урьдчилан бичсэн байх шаардлагатай. Иймээс алгоритмд хувьсагчдын анхны утгуудыг машинд оруулах алхам зайлшгүй байх ба үүнийг компьютерийн гарын тусламжтайгаар хийдэг. компьютерт оруулж байгаа мэдээллийн санах ойд хадгалагдах хаягыг мэдээллийг оруулах алхамдаа зааж өгнө. Энэ алхам биелэгдэхэд хувьсагчийн утга нь хэрэгтэй болно.

[засварлах] Бодолтын утга олгох алхам

компьютерийн нэг үндсэн үүрэг нь мэдээллийг хувирган боловсруулах явдал юм. Алгоритмд тодорхой нэр томъёогоор хэмжигдхүүний утгыг бодож гаргах алхам зайлшгүй гардаг. Энэ алхмыг бодолтын утга олгох алхам гэнэ. Энэ алхам нь утгыг бодож олох гэж байга илэрхийлэл, гарах утгыг хадгалах хаяг гэсэн 2 хэсэгтэй байна. Ямар нэгэн хэмжигдхүүнд утга олгоход хуучин утга нь устдаг гэдгийг анхаарах хэрэгтэй.

[засварлах] Мэдээллийг бичиж гаргах алхам

Алгоритм ба программаар олсон үр дүнг компьютераас хүнд мэдээлэх нь зайлшгүй юм. Өөрөөр хэлбэл бодлогын хариуг компьютераас бичиж гаргах хэрэгтэй юм. Мэдээллийг гаргах үйлдэл нь олон хэлбэртэй байна. Бид нар мэдээллийг компьютерийн дэлгэцэн дээр бичиж гаргах хэлбэрийг хэрэглэнэ. Энэ алхамд утгыг нь бичиж гаргах гэж буй хэмжигдхүүнүүдийн хаягийг зааж өгнө.

[засварлах] Салаалуулах алхам

Алгоритмын нэгэн алхмаас өөр алхамд шилжин тэр алхмаас бодолтыг үргэлжлүүлэх боломжийг хангасан үйлдлийг удирдлага шилжүүлэх үйлдэл гэнэ. Энэ үйлдлийг хэрэглэснээр хэсэг алхмыг алгасах, ямар нэгэн алхамд буцаж ирэх зэргээр алхмуудын биелэх дарааллыг алгоритм зохиогч удирдаж чадна. Алгоритмчлах явцад тодорхой нөхцөл шалган уг нөхцөл биелэгдэж байгаа эсэхээс хамааруулан бодолтыг ялгаатай замаар үргэлжлүүлэх шаардлага гардаг. Энэ шаардлагыг хангасан алхмыг нөхцөлт удирдлага шилжүүлэх буюу салаалуулах алхам гэнэ. Нөхцөлт удирдлага шилжүүлэх алхам нь шалгах нөхцөл, нөхцөл биелэгдэх болон биелэгдэхгүй байх 2 тохиолдлын тус бүрт нь бодолтыг үргэлжлүүлэх зам гэсэн 3 элементтэй байна.

[засварлах] Алгоритмыг дүрслэх

Алгоритмыг дараахь 3 хэлбэрээр дүрсэлж болно.

  • Хүмүүсийн харилцааны ердийн хэл - Алгоритмыг хүмүүсийн харилцааны ердийн хэлээр дүрслэнэ гэдэг нь алгоритмын алхам бүрийг үг ба өгүүлбэрээр бичнэ гэсэн үг юм.
  • Блок-схем - Блок-схем бол алгоритмын бүтцийг нүдэнд харагдахуйц байдлаар харуулан алгоритмыг графикаар дүрслэх хэлбэр юм. Блок-схемд алгоритмын алхам бүрийг геометрийн нөхцөлт дүрсээр тэмдэглэх бөгөөд уг дүрс дотор тухайн алхмын товч утгыг томъёогоор бичнэ.
  • Программчлалын хэл - Алгоритмыг программчлалын хэлээр дүрслэхэд программчлалын ямар нэгэн хэл сонгон авч тухайн хэлнийхээ үгзүй, өгүүлбэрзүйн дүрмүүдийг баримтлан алгоритмыг тэр хэлээрээ бичнэ. Алгоритмыг ийм байдлаар дүрслэхэд программчлалын хэлний тухай мэдлэг алгоритм зохиогчид зайлшгүй шаардагдана. Иймээс алгоритмыг программчлалын хэлээр дүрслэхийн өмнө урьдчилан программчлалын хэл судлан, эзэмшсэн байх хэрэгтэй юм.

[засварлах] Гадаад холбоос

АЛГОРИМТ - 8Б ХИШИГТ

2009 оны 12-р сарын 17, Нийтэлсэн uyanga8b

Аливаа ажил болоод үйлдлийг үр бтээмжтэйгээр гүйцэтгэх аргачлалыг алгоритм гэнэ. Алгоритм гэдэг үг нь гарлын хувьд одон оронч, математикч Аль-Хорезмын нэрнээс гаралтай юм.


Алгоритмын төрлүүд. Шугаман, салаалсан, давталттай алгоритмууд.

Алгоритмыг зохиох аргачлал. Алгоритмыг шалгах, шинжлэх, сайжруулах

Алгоритм зохионо гэдэг нь тухайн бодлогыг бодох үйл ажиллагааг гүйцэтгэгчийг үйлдлүүдээр нарийвчлан задалж, уг үйлдлүүдийг ямар дэс дарааллаар гүйцэтгэхийг тодорхойлж өгнө гэсэн үг юм. Бодлогын алгоритмыг зохиоход алгоритмыг алхам алхмаар боловсруулах аргыг ихэвчлэн хэрэглэдэг. Энэ аргын үндсэн санаа нь бодлогыг сайтар задлан шинжилсний эцэст таньж мэдсэн түүний өвөрмөц шинж чанарыг үндэслэн эхлээд бодлогын алгоритм ямар ямар хэсгүүдээс тогтохыг харуулсан бүдүүвч алгоритм зохиож цаашаа түүнийгээ шат дараалан гүйцэтгэгчийн үйлдлүүдээр нарийвчлан задлах явдал юм. Алгоритмыг боловсруулах энэ аргыг жишээн дээр тайлбарлая. Жишээ нь: Өгсөн n гэсэн натурал тоонуудын цифрүүдийн нийлбэрийг олох алгоритмыг зохиоё. Бодолт: өгсөн тооны аравтын тооллын системийн бичлэг дараахь хэлбэртэй байдаг гэж үзвэл, N=ak*10k+ak-1*10k-1+……+a1*10+a0; (1) үүнд ak, ak-1, …., a1, a0 нь өгсөн тооны цифрүүд юм. Бидний зорилго бол эдгээр цифрүүдийг олоод нийлбэрчлэх явдал билээ. (1) томъёоноос үзвэл бодлогын алгоритм нь өгсөн тооны цифрүүдийг олох, тэдгээрийг нийлбэрчлэх гэсэн 2 үндсэн хэсэгтэй байна. Ингээд бодлогын алгоритмыг бүдүүвчилсэн байдлаар дүрсэлвэл,болно. Одоо цифрүүдийг олох хэсгийг нарийвчлан задлая. (1) тэгшитгэлийн 2 талыг 10-т хуваавал, n/10=(ak*10k-1+…..+a1)+a0/10; болно. Эндээс үзвэл n гэсэн тооны эцсийн цифр a0 нь n тоог 10-т хуваахад гарах үлдэгдэл болж байна. Энэ хуваалтын бүхэл хэсэг болох ak*10k-1+…..+a1; -ийг 10-т хуваахад гарах үлдэгдэл нь a1 болно. үүнтэй төсөөтэйгээр дараа дараагийн цифрүүдийг олж болох бөгөөд ak-2 олох хүртэл буюу ээлжит хуваалтын бүхэл хэсэг тэгтэй тэнцүү болтол хуваалтыг үргэлжлүүлэх хэрэгтэй гэдгийгхялбархан тогтоож болно. Иймээс n гэсэн тооны цифрүүдийг олох асуудал нь дээр дурьдсан хуваалтын үлдэглүүдийг олоход шилжиж байна. Бидний дараагийн зорилго бол m,k-г олох явдал юм. Ямар нэгэн тоог 10-т хуваахад гарах бүхэл хэсгийг олоход уг тооноосоо арвын давталтуудыг хасах зарчмыг хэрэглэнэ. Эхлээд тухайн тоогоо 10-тай жишнэ. Хэрвээ уг тоо 10-тай тэнцүү эсвэл 10-аас их байвал бүхэл хэсгийг тоолох тоолуурын утгыг нэгээр нэмэгдүүлэхийн зэрэгцээгээр тухайн тоогоо 10-аар багасгаж 10-тай жиших үйлдлийг давтана. Эсрэг тохиолдолд тоолуурын утга нь хуваалтын бүхэл хэсэг, тухайн тоо өрөө хуваалтын үлдэгдэл болох тул дараагийн үйл ажиллагаанд шилжинэ. Манай тохиолдолд эхлээд 10-тай жиших тоо нь N, хуваалтын бүхэл хэсэг болон үлдэгдэл олдсон үед гүйцэтгэх үйлдэл нь S=S+M; ба M тэгээс ялгаатай үед N-ийг M-ээр сольж дараагийн бүхэл хэсэг болон үлдэгдлийг олох ёстой гэдгийг анхаарвал бодлогын алгоритм нь дараахь хэлбэртэй байна. Одоо алгоритмыг шалгах асуудлыг авч үзье. Аливаа алгоритмыг зохиосны дараа түүнийг шалгах ёстой. Алгоритм зөв үү? гэдэгт хариулахын тулд алгоритмыг шалгах өгөгдлүүдийг сонгоно. Эдгээр өгөгдлүүдийг сэжигтэй цэгүүд ч гэж нэрлэдэг. Сэжигтэй цэгүүдийн хувьд үр дүн нь илэрхий ба алгоритмыг гүйцэтгэхэд хялбар байх хэрэгтэй. Сонгосон өгөгдөл бүрийн хувьд алгоритмыг гүйцэтгэхдээ хэмжигдхүүнүүдийн утгуудыг биелүүлсэн алхам бүрт хүснэгтэнд бичиж тэмдэглэнэ. Ийм хүснэгтийг утгын хүснэгт гэнэ. Дээрх алгоритмыг шалгах n-ын утгуудыг 1, 25, 100 гэж сонгон алгоритмыг гүйцэтгэвэл утгын дараахь хүснэгт гарна.

Хэм-ий нэр N S M 1 1 (1) 0 2 25 0 0 15 1 5 5 2 2 (7) 0 3 100 0 0 90 1 80 2 : : 10 9 0 0 10 10 0 0 0 1 1 (1) 0

Дээрх хүснэгтэнд хариуг хаалтанд хийсэн болно. N нь их тоо байхад энэ алгоритмын (1) алхам олон удаа давтагдана. Жишээ нь: а) N=100 байхад (1) алхмын хасах үйлдлийг 11 удаа гүйцэтгэсний эцэст хариу гарна. Одоо алгоритмын хасах үйлдлийн тоог багасган алгоритмыг сайжруулах зорилт тавъя. Бид 10k<=N (2) нөхцлийг хангах хамгийн их натурал тоо k-г буюу 10k зэрэгтийг олсон гэж үзье. Ингээд дээрх алгоритмын (1) алхмын оронд N=N-10k (3) алхмыг (2) нөхцөл биелэхгүй болтол гүйцэтгэвэл (3) гэсэн хасах үйлдлийн тоо нь өгсөн N-ын ахмад оронгийн цифр болно. Цаашид 10k илэрхийллийн утгыг 10 дахин багасган (3) алхмыг давтаж үүнтэй адилаар дараа дараагийн цифрүүдийг олно. Энэ алгоритмаар N=100 үед 8 ширхэг, N=9349 үед 43 ширхэг арифметикийн үйлдлийг тус тус гүйцэтгэхэд хариу гарна гэдгийг хялбархан тогтоож болно. Эндээс харвал 2-р хувилбар нь өмнөх хувилбараасаа хугацааны хувьд хэмнэлттэй алгоритм юм. Ер нь аливаа алгоритмд компъютерийн санах ой ба бодолтын хугацааг аль болохоор хэмнэсэн байх шаардлагыг тавьдаг.

Алгоритм. Алгоритмын чанар ба үндсэн алхмууд. Алгоритмыг дүрслэх.

Хүмүүс өдөр тутмын үйл ажиллагаандаа олон тооны алгоритмыг гүйцэтгэж байдаг боловч үүнийгээ тэр болгон мэдэрдэггүй байна. Тухайлбал, тухайн өдрийн ажил төрөл болон тодорхой нэгэн ажлыг хийхдээ тогтсон дэс дарааллыг мөрддөг. Алгоритмын тухай ойлголт нь нэгэн төрлийн бодлогуудыг бодох ерөнхий арга олж тогтоох гэсэн оролдлоготой уялдан математикт анх үүссэн. Алгоритм гэдэг нэр томъёог арифметикийн 4-н үйлдлийг гүйцэтгэх дүрэм боловсруулсан Узбекийн математикч Мухаммед Ибн Мусса Аль-Хорезмын нэрнээс гаралтай гэж үздэг. Орчин үед алгоритмын тухай онол нь математикийн шинжлэх ухааны нэг салбар болон хөгжихийн зэрэгцээгээр компъютер дээр бодлого бодоход маш чухал үүрэг гүйцэтгэж байна

  • Бодлогын хариуг гаргахын тулд бодлоыг өгөгдөл ба бодолтын явцад гарах завсрын хэмжигдхүүнүүд дээр хийх үйлдлүүдийн агуулга болон дэс дарааллыг тодорхойлж байгаа зааврыг алгоритм гэнэ. Алгоритмаар заасан бодлогыг бодох үйл ажиллагааг биелүүлэгчийг алгоритмыг гүйцэтгэгч гэнэ. Аливаа алгоритмыг тодорхой гүйцэтгэгчид зориулж зохионо. Алгоритмыг гүйцэтгэгч нь хүн эсвэл компъютер байна.

• Алгоритмууд нь дараахь чанаруудтай байна:

Алгоритм нь өгөгдөл эсвэл өмнөх алхмуудын хэмжигдхүүнүүдээр тодорхой дүрмийн дагуу шинэ хэмжигдхүүнүүдийг олох тусгаар тусгаар алхмуудад хуваагдсан байна. Энэ чанарыг алгоритмын дискрет чанар гэнэ. 2. Алгоритмын аливаа алхмын үйлдлийг гүйцэтгэгч нэгэн утгатайгаар ойлгохын зэрэгцээгээр гүйцэтгэж чаддаг байна. Энэ нь алгоритмын тодорхой байх чанар юм. 3. Алгоритм нь төгсгөлөг тооны алхамтай байна. 4. Алгоритмын аливаа алхам болон алгоритмыг бүхэлд нь биелүүлэхэд тодорхой үр дүн гардаг байх ёстой. Үүнийг алгоритмын үр дүнтэй байх чанар гэнэ. 5. Алгоритм нь зөвхөн тухайн өгөгдөлд төдийгүй уг өгөгдөлтэй ижил төрлийн бүх өгөгдөлд хүчинтэй байна. Энэ чанарыг алгоритмын нийтлэг чанар гэнэ.

• Алгоритмын үндсэн алхмууд 1. Мэдээллийг оруулах алхам Мэдээллийг боловсруулахын тулд түүнийг компъютерийн санах ойд урьдчилан бичсэн байх шаардлагатай. Иймээс алгоритмд хувьсагчдын анхны утгуудыг машинд оруулах алхам зайлшгүй байх ба үүнийг компъютерийн гарын тусламжтайгаар хийдэг. Компъютерт оруулж байгаа мэдээллийн санах ойд хадгалагдах хаягыг мэдээллийг оруулах алхамдаа зааж өгнө. Энэ алхам биелэгдэхэд хувьсагчийн утга нь хэрэгтэй болно.

2). Бодолтын утга олгох алхам Компъютерийн нэг үндсэн үүрэг нь мэдээллийг хувирган боловсруулах явдал юм. Алгоритмд тодорхой нэр томъёогоор хэмжигдхүүний утгыг бодож гаргах алхам зайлшгүй гардаг. Энэ алхмыг бодолтын утга олгох алхам гэнэ. Энэ алхам нь утгыг бодож олох гэж байга илэрхийлэл, гарах утгыг хадгалах хаяг гэсэн 2 хэсэгтэй байна. Ямар нэгэн хэмжигдхүүнд утга олгоход хуучин утга нь устдаг гэдгийг анхаарах хэрэгтэй.

3).Мэдээллийг бичиж гаргах алхам Алгоритм ба программаар олсон үр дүнг компъютераас хүнд мэдээлэх нь зайлшгүй юм. Өөрөөр хэлбэл бодлогын хариуг компъютераас бичиж гаргах хэрэгтэй юм. Мэдээллийг гаргах үйлдэл нь олон хэлбэртэй байна. Бид нар мэдээллийг компъютерийн дэлгэцэн дээр бичиж гаргах хэлбэрийг хэрэглэнэ. Энэ алхамд утгыг нь бичиж гаргах гэж буй хэмжигдхүүнүүдийн хаягийг зааж өгнө.

4). Салаалуулах алхам Алгоритмын нэгэн алхмаас өөр алхамд шилжин тэр алхмаас бодолтыг үргэлжлүүлэх боломжийг хангасан үйлдлийг удирдлага шилжүүлэх үйлдэл гэнэ. Энэ үйлдлийг хэрэглэснээр хэсэг алхмыг алгасах, ямар нэгэн алхамд буцаж ирэх зэргээр алхмуудын биелэх дарааллыг алгоритм зохиогч удирдаж чадна. Алгоритмчлах явцад тодорхой нөхцөл шалган уг нөхцөл биелэгдэж байгаа эсэхээс хамааруулан бодолтыг ялгаатай замаар үргэлжлүүлэх шаардлага гардаг. Энэ шаардлагыг хангасан алхмыг нөхцөлт удирдлага шилжүүлэх буюу салаалуулах алхам гэнэ. Нөхцөлт удирдлага шилжүүлэх алхам нь шалгах нөхцөл, нөхцөл биелэгдэх болон биелэгдэхгүй байх 2 тохиолдлын тус бүрт нь бодолтыг үргэлжлүүлэх зам гэсэн 3 элементтэй байна.

• Алгоритмыг дүрслэх Алгоритмыг дараахь 3 хэлбэрээр дүрсэлж болно.

1. Хүмүүсийн харилцааны ердийн хэл.

2. Блок-схем.

3. Прграммчлалын хэл Алгоритмыг хүмүүсийн харилцааны ердийн хэлээр дүрслэнэ гэдэг нь алгоритмын алхам бүрийг үг ба өгүүлбэрээр бичнэ гэсэн үг юм. Блок-схем бол алгоритмын / Бодлогын хариуг гаргахын тулд бодлоыг өгөгдөл ба бодолтын явцад гарах завсрын хэмжигдхүүнүүд дээр хийх үйлдлүүдийн агуулга болон дэс дарааллыг тодорхойлж байгаа зааврыг алгоритм гэнэ /бүтцийг нүдэнд харагдахуйц байдлаар харуулан алгоритмыг графикаар дүрслэх хэлбэр юм. Блок-схемд алгоритмын алхам бүрийг геометрийн нөхцөлт дүрсээр тэмдэглэх бөгөөд уг дүрс дотор тухайн алхмын товч утгыг томъёогоор бичнэ.

Алхмын нэр Блок-схемд дүрслэх хэлбэр Алхмын үүрэг Бодолтын утга олгох алхам Хэмжигдхүүний утгыг өөрчлөнө. Логик алхам Ямар нэгэн нөхцлөөс хамааран алгоритм биелэх замыг сонгоно. Оруулах алхам Өгөгдөл, завсрын хэмжигдхүүнүүдийн утгыг оруулна. Гаргах алхам Өгөгдөл, завсрын хэмжигдхүүнүүдийн утга болон үр дүнг гаргана. Эхлэл төгсгөлийн алхам Эхлэл төгсгөл болон мэдээллийг боловсруулах процессийг зогсоохыг заана. Холбоос Харьцангуй хол орших алхмуудын шилжилтийг заахад хэрэглэнэ. Тайлбар Ямар нэгэн алхмын гүйцэтгэх үүргийг дэлгэрэнгүй тайлбарлахад хэрэглэнэ.

Алгоритм

3 months ago

Top of Form

To request the link at a different email address, update it here. Close
Validation messages. Success message. Fail message.

Bottom of Form

Check your bulk/spam folders if you can't find our mail.

Close

Top of Form

Favorited! You could add some tags too
Have an opinion? Make a quick comment as well.
Cancel

Bottom of Form

Top of Form

Edit your favorites
Cancel

Bottom of Form

Top of Form

Send to your Group / Event Add your message Cancel

Bottom of Form

Ч

Like this presentation?

0 comments

Top of Form

Embed Video Subscribe to comments

Post Comment

Bottom of Form

Top of Form

Edit your comment Cancel

Bottom of Form

Speaker Notes on slide 1

Алгоритм - Document Transcript

  1. Алгоритм Математик, компьютер, хэл шинжлэлийн ухаанд “Алгоритм хэмээх ойлголтыг тухайн ажил,үйлдлийг үр бүтээмжтэйгээр гүйцэтгэх аргачлал” гэ:ж тодорхойлдог. Анхны нөхцөл, өгөгдөлутгуудыг (оролт) ашиглан тухайн ажлыг хамгийн үр ашигтайгаар (“хамгийн үр ашигтай байна” гэдэгнь үнэхээр харьцангуй ойлголт юм.) гүйцэтгэж, хүссэн үр дүндээ (гаралт) хүрэх алхмуудыгерөнхийдөө алгоритм гэдэг. Алдарт одон орон судлаач, математикч, геометрч персүндэстэн Аль-Хорезм (Аль-Хорезм /Muammad ibn Mūsā al-Khwārizmī/-ийг заримдаа “Алгебрийнэцэг” гэж үзэх нь ч бий. Тэрээр МЭ 780? онд Хорезм одоогийн Узбекстаны Кив хотноо мэндэлж МЭ850? онд нас барсан) МЭ 825 онд өөрийн “Хинди тоон тооцоололт” хэмээх бүтээлдээ “algorism”,“algorithm” гэсэн үгийг дурьдсан байдаг. Тэрээр “Algorism” гэсэн үгээ “Араб тоон дээр хийх үйлдэл,дүрэм” хэмээн тайлбарласан байлаа. Хожим 18 дугаар зуунд Европчууд Аль-Хорезмийн нэрийглатинаар “Algorithmi” хэмээн орчуулж, тус үгээ “тоог бодох аргачлал” гэж тайлбарласан юм. Үүнээсхойш “алгоритм” хэмээх үг дэлхийн даяар түгж, математик алгебр, компьютерийн шинжлэх ухаанд“үйлдэл алхам, бодох аргачлал” гэсэн утгаар үлдсэн билээ.Компьютерийн ухаан, програмчлалд “Нэгэн утгатай биелэгдэж болох алхам үйлдлүүдийнтөгсгөлөг дарааллыг алхам алхмаар нь гүйцэтгэхэд төгсдөг бол энэ дарааллыг алгоритмгэнэ” гэж тодорхойлдог. Турин машины (Турин машин бол хийсвэр үйлдлийг гүйцэтгэдэг машинюм. Үүнийг 1936 онд Алан Турин тодорхойлж гаргажээ. Алан Турины энэ ажлаар математикийншинжлэх ухаан компьютерт буух анхны алхам тавигдсан гэж үздэг.) тодорхойлолтонд алгоритмыгдараах гурван үндсэн бүлэгт хуваасан байдаг. · Дээд төвшний тодорхойлолт · Хэрэгжүүлэх төвшиний тодорхойлолт · Формаль (хийсвэр) тодорхойлолтДээд төвшний тодорхойлолт бүхий алгоритмыг програмчлалд pseudo code (pseudocode эсвэлpidgin code)-оор төлөөлүүлдэг. Pseudo code гэдэг нь тухайн програмын ажиллах зарчим юм.
  2. Математик, компьютерийн шинжлэх ухаанд математикч, эрдэмтэд тухайн бодлогыг бодохалгоритмыг нээн олж, өөрийн нэрээрээ нэрлэсэн тохиолдлууд маш их байдаг. Бараг хамгийнэртний болох Евклидийн алгоритмыг Грекийн алдарт математикч Евклид (МЭӨ 300?) нь онд анхболовсруулсан юм. Евклид “хоѐр тооны хуваагдах шинж чанар”-ыг судалсны үндэс дээр хамгийн ихерөнхий хуваагч (ХИЕХ)-ийг өөрийн алгоритмаар бодож болохыг судалж, өөрийн “Евклидийнэлемент” хэмээх алдарт бүтээл (тус номонд зөвхөн Евклидийн алгоритм төдийгүй Евклидийнгеометр, теорем, аксиом зэрэг олон ойлголт, ухагдахуун багтсан байдаг)-дээ үлдээсэн байдаг.
  3. Алгоритм зохионо гэдэг нь тухайн бодлогыг бодох үйл ажиллагааг гүйцэтгэгчийгүйлдлүүдээр нарийвчлан задалж, уг үйлдлүүдийг ямар дэс дарааллаар гүйцэтгэхийгтодорхойлж өгнө гэсэн үг юм. Бодлогын алгоритмыг зохиоход алгоритмыг алхам алхмаарболовсруулах аргыг ихэвчлэн хэрэглэдэг. Энэ аргын үндсэн санаа нь бодлогыг сайтарзадлан шинжилсний эцэст таньж мэдсэн түүний өвөрмөц шинж чанарыг үндэслэн эхлээдбодлогын алгоритм ямар ямар хэсгүүдээс тогтохыг харуулсан бүдүүвч алгоритм зохиожцаашаа түүнийгээ шат дараалан гүйцэтгэгчийн үйлдлүүдээр нарийвчлан задлах явдал юм.Алгоритмыг боловсруулах энэ аргыг жишээн дээр тайлбарлая. Жишээ нь: Өгсөн n гэсэннатурал тоонуудын цифрүүдийн нийлбэрийг олох алгоритмыг зохиоѐ. Бодолт: өгсөнтооны аравтын тооллын системийн бичлэг дараахь хэлбэртэй байдаг гэж үзвэл,N=ak*10k+ak-1*10k-1+……+a1*10+a0; (1) үүнд ak, ak-1, …., a1, a0 нь өгсөн тооныцифрүүд юм. Бидний зорилго бол эдгээр цифрүүдийг олоод нийлбэрчлэх явдал билээ. (1)томъѐоноос үзвэл бодлогын алгоритм нь өгсөн тооны цифрүүдийг олох, тэдгээрийгнийлбэрчлэх гэсэн 2 үндсэн хэсэгтэй байна. Ингээд бодлогын алгоритмыг бүдүүвчилсэнбайдлаар дүрсэлвэл,болно. Одоо цифрүүдийг олох хэсгийг нарийвчлан задлая. (1) тэгшитгэлийн 2 талыг 10-тхуваавал, n/10=(ak*10k-1+…..+a1)+a0/10; болно. Эндээс үзвэл n гэсэн тооны эцсийн цифрa0 нь n тоог 10-т хуваахад гарах үлдэгдэл болж байна. Энэ хуваалтын бүхэл хэсэг болохak*10k-1+…..+a1; -ийг 10-т хуваахад гарах үлдэгдэл нь a1 болно. үүнтэй төсөөтэйгээрдараа дараагийн цифрүүдийг олж болох бөгөөд ak-2 олох хүртэл буюу ээлжит хуваалтынбүхэл хэсэг тэгтэй тэнцүү болтол хуваалтыг үргэлжлүүлэх хэрэгтэй гэдгийгхялбархантогтоож болно. Иймээс n гэсэн тооны цифрүүдийг олох асуудал нь дээр дурьдсанхуваалтын үлдэглүүдийг олоход шилжиж байна. Бидний дараагийн зорилго бол m,k-г олохявдал юм. Ямар нэгэн тоог 10-т хуваахад гарах бүхэл хэсгийг олоход уг тооноосоо арвындавталтуудыг хасах зарчмыг хэрэглэнэ. Эхлээд тухайн тоогоо 10-тай жишнэ. Хэрвээ уг тоо10-тай тэнцүү эсвэл 10-аас их байвал бүхэл хэсгийг тоолох тоолуурын утгыг нэгээрнэмэгдүүлэхийн зэрэгцээгээр тухайн тоогоо 10-аар багасгаж 10-тай жиших үйлдлийгдавтана. Эсрэг тохиолдолд тоолуурын утга нь хуваалтын бүхэл хэсэг, тухайн тоо өрөөхуваалтын үлдэгдэл болох тул дараагийн үйл ажиллагаанд шилжинэ. Манай тохиолдолдэхлээд 10-тай жиших тоо нь N, хуваалтын бүхэл хэсэг болон үлдэгдэл олдсон үедгүйцэтгэх үйлдэл нь S=S+M; ба M тэгээс ялгаатай үед N-ийг M-ээр сольж дараагийн бүхэлхэсэг болон үлдэгдлийг олох ѐстой гэдгийг анхаарвал бодлогын алгоритм нь дараахьхэлбэртэй байна. Одоо алгоритмыг шалгах асуудлыг авч үзье. Аливаа алгоритмыгзохиосны дараа түүнийг шалгах ѐстой. Алгоритм зөв үү? гэдэгт хариулахын тулдалгоритмыг шалгах өгөгдлүүдийг сонгоно. Эдгээр өгөгдлүүдийг сэжигтэй цэгүүд ч гэжнэрлэдэг. Сэжигтэй цэгүүдийн хувьд үр дүн нь илэрхий ба алгоритмыг гүйцэтгэхэд хялбарбайх хэрэгтэй. Сонгосон өгөгдөл бүрийн хувьд алгоритмыг гүйцэтгэхдээхэмжигдхүүнүүдийн утгуудыг биелүүлсэн алхам бүрт хүснэгтэнд бичиж тэмдэглэнэ. Иймхүснэгтийг утгын хүснэгт гэнэ. Дээрх алгоритмыг шалгах n-ын утгуудыг 1, 25, 100 гэжсонгон алгоритмыг гүйцэтгэвэл утгын дараахь хүснэгт гарна.Хэм-ий нэр N S M 1 1 (1) 0 2 25 0 0 15 1 5 5 2 2 (7) 0 3 100 0 0 90 1 80 2 : : 10 9 0 0 10 10 0 00 1 1 (1) 0
  4. Дээрх хүснэгтэнд хариуг хаалтанд хийсэн болно. N нь их тоо байхад энэ алгоритмын (1)алхам олон удаа давтагдана. Жишээ нь: а) N=100 байхад (1) алхмын хасах үйлдлийг 11удаа гүйцэтгэсний эцэст хариу гарна. Одоо алгоритмын хасах үйлдлийн тоог багасганалгоритмыг сайжруулах зорилт тавъя. Бид 10k<=N (2) нөхцлийг хангах хамгийн ихнатурал тоо k-г буюу 10k зэрэгтийг олсон гэж үзье. Ингээд дээрх алгоритмын (1) алхмыноронд N=N-10k (3) алхмыг (2) нөхцөл биелэхгүй болтол гүйцэтгэвэл (3) гэсэн хасахүйлдлийн тоо нь өгсөн N-ын ахмад оронгийн цифр болно. Цаашид 10k илэрхийллийнутгыг 10 дахин багасган (3) алхмыг давтаж үүнтэй адилаар дараа дараагийн цифрүүдийголно. Энэ алгоритмаар N=100 үед 8 ширхэг, N=9349 үед 43 ширхэг арифметикийнүйлдлийг тус тус гүйцэтгэхэд хариу гарна гэдгийг хялбархан тогтоож болно. Эндээсхарвал 2-р хувилбар нь өмнөх хувилбараасаа хугацааны хувьд хэмнэлттэй алгоритм юм.Ер нь аливаа алгоритмд компъютерийн санах ой ба бодолтын хугацааг аль болохоорхэмнэсэн байх шаардлагыг тавьдаг.9. Алгоритм. Алгоритмын чанар ба үндсэн алхмууд. Алгоритмыг дүрслэх.Хүмүүс өдөр тутмын үйл ажиллагаандаа олон тооны алгоритмыг гүйцэтгэж байдаг боловчүүнийгээ тэр болгон мэдэрдэггүй байна. Тухайлбал, тухайн өдрийн ажил төрөл болонтодорхой нэгэн ажлыг хийхдээ тогтсон дэс дарааллыг мөрддөг. Алгоритмын тухайойлголт нь нэгэн төрлийн бодлогуудыг бодох ерөнхий арга олж тогтоох гэсэноролдлоготой уялдан математикт анх үүссэн. Алгоритм гэдэг нэр томъѐог арифметикийн4-н үйлдлийг гүйцэтгэх дүрэм боловсруулсан Узбекийн математикч Мухаммед Ибн МуссаАль-Хорезмын нэрнээс гаралтай гэж үздэг. Орчин үед алгоритмын тухай онол ньматематикийн шинжлэх ухааны нэг салбар болон хөгжихийн зэрэгцээгээр компъютер дээрбодлого бодоход маш чухал үүрэг гүйцэтгэж байна · Бодлогын хариуг гаргахын тулд бодлоыг өгөгдөл ба бодолтын явцад гарах завсрын хэмжигдхүүнүүд дээр хийх үйлдлүүдийн агуулга болон дэс дарааллыг тодорхойлж байгаа зааврыг алгоритм гэнэ. Алгоритмаар заасан бодлогыг бодох үйл ажиллагааг биелүүлэгчийг алгоритмыг гүйцэтгэгч гэнэ. Аливаа алгоритмыг тодорхой гүйцэтгэгчид зориулж зохионо. Алгоритмыг гүйцэтгэгч нь хүн эсвэл компъютер байна.• Алгоритмууд нь дараахь чанаруудтай байна. 1. Алгоритм нь өгөгдөл эсвэл өмнөхалхмуудын хэмжигдхүүнүүдээр тодорхой дүрмийн дагуу шинэ хэмжигдхүүнүүдийг олохтусгаар тусгаар алхмуудад хуваагдсан байна. Энэ чанарыг алгоритмын дискрет чанар гэнэ.2. Алгоритмын аливаа алхмын үйлдлийг гүйцэтгэгч нэгэн утгатайгаар ойлгохынзэрэгцээгээр гүйцэтгэж чаддаг байна. Энэ нь алгоритмын тодорхой байх чанар юм. 3.Алгоритм нь төгсгөлөг тооны алхамтай байна. 4. Алгоритмын аливаа алхам болоналгоритмыг бүхэлд нь биелүүлэхэд тодорхой үр дүн гардаг байх ѐстой. Үүнийгалгоритмын үр дүнтэй байх чанар гэнэ. 5. Алгоритм нь зөвхөн тухайн өгөгдөлд төдийгүйуг өгөгдөлтэй ижил төрлийн бүх өгөгдөлд хүчинтэй байна. Энэ чанарыг алгоритмыннийтлэг чанар гэнэ. • Алгоритмын үндсэн алхмууд 1. Мэдээллийг оруулах алхамМэдээллийг боловсруулахын тулд түүнийг компъютерийн санах ойд урьдчилан бичсэнбайх шаардлагатай. Иймээс алгоритмд хувьсагчдын анхны утгуудыг машинд оруулахалхам зайлшгүй байх ба үүнийг компъютерийн гарын тусламжтайгаар хийдэг.
  5. Компъютерт оруулж байгаа мэдээллийн санах ойд хадгалагдах хаягыг мэдээллийг оруулахалхамдаа зааж өгнө. Энэ алхам биелэгдэхэд хувьсагчийн утга нь хэрэгтэй болно. 2.Бодолтын утга олгох алхам Компъютерийн нэг үндсэн үүрэг нь мэдээллийг хувирганболовсруулах явдал юм. Алгоритмд тодорхой нэр томъѐогоор хэмжигдхүүний утгыгбодож гаргах алхам зайлшгүй гардаг. Энэ алхмыг бодолтын утга олгох алхам гэнэ. Энэалхам нь утгыг бодож олох гэж байга илэрхийлэл, гарах утгыг хадгалах хаяг гэсэн 2хэсэгтэй байна. Ямар нэгэн хэмжигдхүүнд утга олгоход хуучин утга нь устдаг гэдгийганхаарах хэрэгтэй.3. Мэдээллийг бичиж гаргах алхам Алгоритм ба программаар олсон үр дүнг компъютераасхүнд мэдээлэх нь зайлшгүй юм. Өөрөөр хэлбэл бодлогын хариуг компъютераас бичижгаргах хэрэгтэй юм. Мэдээллийг гаргах үйлдэл нь олон хэлбэртэй байна. Бид нармэдээллийг компъютерийн дэлгэцэн дээр бичиж гаргах хэлбэрийг хэрэглэнэ. Энэ алхамдутгыг нь бичиж гаргах гэж буй хэмжигдхүүнүүдийн хаягийг зааж өгнө. 4. Салаалуулахалхам Алгоритмын нэгэн алхмаас өөр алхамд шилжин тэр алхмаас бодолтыгүргэлжлүүлэх боломжийг хангасан үйлдлийг удирдлага шилжүүлэх үйлдэл гэнэ. Энэүйлдлийг хэрэглэснээр хэсэг алхмыг алгасах, ямар нэгэн алхамд буцаж ирэх зэргээралхмуудын биелэх дарааллыг алгоритм зохиогч удирдаж чадна. Алгоритмчлах явцадтодорхой нөхцөл шалган уг нөхцөл биелэгдэж байгаа эсэхээс хамааруулан бодолтыгялгаатай замаар үргэлжлүүлэх шаардлага гардаг. Энэ шаардлагыг хангасан алхмыгнөхцөлт удирдлага шилжүүлэх буюу салаалуулах алхам гэнэ. Нөхцөлт удирдлагашилжүүлэх алхам нь шалгах нөхцөл, нөхцөл биелэгдэх болон биелэгдэхгүй байх 2тохиолдлын тус бүрт нь бодолтыг үргэлжлүүлэх зам гэсэн 3 элементтэй байна. •Алгоритмыг дүрслэх Алгоритмыг дараахь 3 хэлбэрээр дүрсэлж болно. 1. Хүмүүсийнхарилцааны ердийн хэл, 2. Блок-схем, 3. Прграммчлалын хэл Алгоритмыг хүмүүсийнхарилцааны ердийн хэлээр дүрслэнэ гэдэг нь алгоритмын алхам бүрийг үг ба өгүүлбэрээрбичнэ гэсэн үг юм. Блок-схем бол алгоритмын / Бодлогын хариуг гаргахын тулд бодлоыгөгөгдөл ба бодолтын явцад гарах завсрын хэмжигдхүүнүүд дээр хийх үйлдлүүдийнагуулга болон дэс дарааллыг тодорхойлж байгаа зааврыг алгоритм гэнэ /бүтцийг нүдэндхарагдахуйц байдлаар харуулан алгоритмыг графикаар дүрслэх хэлбэр юм. Блок-схемдалгоритмын алхам бүрийг геометрийн нөхцөлт дүрсээр тэмдэглэх бөгөөд уг дүрс дотортухайн алхмын товч утгыг томъѐогоор бичнэ.Алхмын нэр Блок-схемд дүрслэх хэлбэр Алхмын үүрэг Бодолтын утга олгох алхамХэмжигдхүүний утгыг өөрчлөнө. Логик алхам Ямар нэгэн нөхцлөөс хамааран алгоритмбиелэх замыг сонгоно. Оруулах алхам Өгөгдөл, завсрын хэмжигдхүүнүүдийн утгыгоруулна. Гаргах алхам Өгөгдөл, завсрын хэмжигдхүүнүүдийн утга болон үр дүнг гаргана.Эхлэл төгсгөлийн алхам Эхлэл төгсгөл болон мэдээллийг боловсруулах процессийгзогсоохыг заана. Холбоос Харьцангуй хол орших алхмуудын шилжилтийг заахадхэрэглэнэ. Тайлбар Ямар нэгэн алхмын гүйцэтгэх үүргийг дэлгэрэнгүй тайлбарлахадхэрэглэнэ.

6. Алгоритмчлалын үндэс

7. Сэдвүүд:

8.          Оршил

9.          Алгоритм гэж юу вэ?

10.          Алгоритмын график дүрслэл буюу блок-схем

11.          Алгоритмын үндсэн бүтцүүд

12.          Алгоритмын төрлүүд

13. Оршил

14. Компьютерын техник нь бидний амьдралд гүн гүнзгий нэвтэрчээ. Хөгжингүй орнуудад бол гэр ахуй, аж үйлдвэр, хөдөө аж ахуй, худалдаа, банк, батлан хамгаалах, эмнэлэг-анагаах ухаан, бүх шатны боловсрол олгох сургалт, шинжлэх ухаан, соёл урлаг (шоу бизнес) г.м. нийгмийн бүхий л салбарт компьютер өргөн ашиглагдаж байна. Хөгжлийн төвшингөөр авч үзвэл манай орон хэдийгээр “буурай” гэсэн нэр зүүдэг ч Дэлхийн технократ иргэншлийн салшгүй хэсэг учраас дээр дурдсан “бүх нийтийн компьютержилт” тодорхой хэмжээнд явагдаж л байгаа. Тэр тусмаа бөөнөөр үйлдвэрлэгдэгч персонал компьютерууд олон нийтийн хэрэглээнд эрчимтэй нэвтэрч байна. Үүнтэй уялдан хүн бүр компьютертай хэрхэн харьцах талаар тодорхой хэмжээний мэдлэгтэй болох шаардлага гардаг. Ийм мэдлэгийн анхдагч төвшин нь компьютер, түүний ажиллах зарчмын тухай үндсэн ойлголт, өргөн хэрэглээний програмууд дээр ажиллах чадвар зэрэг болно. Тэгвэл удаах төвшний мэдлэг нь хэрэглэгч өөрөө компьютерт зориулсан програм бичих явдал юм. Энэ нь хэрэглэгч компьютерыг бүхэлдээ өөрийн хүссэнээр ашиглаж эхлэх боломжийг нээж өгдөг. Уг хичээл нь, дээд төвшний програмчлалын Си алгоритмын хэл ашиглан компьютерт хялбар програм бичиж сурах чадварыг оюутанд олгох зорилготой. Өөрөөр хэлбэл, суралцагчид програмчлалын үндсийг мэдүүлэх чиглэлтэй болно.

15. Компьютер (Computer) гэж юу вэ гэсэн асуултыг тавья. Үүнд хэрхэн хариулваас зохилтой вэ? Хамгийн товчоор, “компьютер гэдэг нь мэдээллийг асар өндөр хурдтайгаар боловсруулах зориулалттай орчин үеийн электрон төхөөрөмж юм” гэсэн хариултыг өгч болно. Тэгвэл Мэдээлэл (Information) гэж юу вэ гэсэн дараагийн асуулт гарч ирж байна. Мэдээлэл гэдэг нь асар өргөн ойлголт. Хамгийн энгийнээр хэлбэл, дуу авиа, зураг дүрс, тоо, үг үсэг г.м. хүмүүсийн хоорондын (өөрөөр хэлбэл нийгмийн) харилцааг “илэрхийлж байдаг” зүйлсийг мэдээлэл буюу мэдээллийн хэлбэрүүд гэнэ. Тэгвэл компьютер бол эд бүгдийг боловсруулдаг байх нь. За тэгвэл, Боловсруулах гэж юу гэсэн үг вэ? Үүнд дараах байдлаар хариулж болно. Хэрэглэгч (өөрөөр хэлбэл хүн) аливаа мэдээллийг чухам ямар зорилгын үүднээс компьютерт оруулсан бэ, тэр зорилгынх нь дагуу компьютер тухайн мэдээллийг хувирган өөрчилж өөр мэдээлэл болгох процессыг боловсруулах гэнэ. Заримдаа боловсруулахаар оруулж буй мэдээллийг өгөгдөл (data), боловсруулагдсан мэдээллийг үр дүн (result) гэдэг.

16. Хүн мэдээлэл боловсруулдаг объект мөн үү? Мөн байлгүй яах вэ. Юуны төлөө бидэнд уураг тархи, мэдрэхүйн эрхтнүүд заяасан билээ Гагцхүү компьютерээс ялгаатай нь, хүн мэдээлэл боловсруулах процессоо өөрийн дур зоригоор удирдаж, залах бүрэн эрх чөлөөтэй байдаг. Учир нь сэтгэдэг амьтан болоод тэр. Харин компьютерт өөрийн гэсэн жинхэнэ оюун ухаан байхгүй. Энэ бол сэтгэдэг объект биш харин даалгавар гүйцэтгэгч машин юм. Сэтгэдэг машинуудыг бид хаана хардаг вэ? Шинжлэх ухааны уран зөгнөлт кинонуудаас... Холливудын алдартай бүтээлүүд болох “Терминатор”, “Матриц”-ын цувралууд үүний тод жишээ. Шварценеггерийн бүтээсэн “терминатор” нь толгойдоо сэтгэдэг компьютертэй, хүн дүрст робот буюу “андроид” юм. “Матриц” кинонд сэтгэдэг компьютерууд Дэлхийг эрхшээлдээ оруулсан байдаг. Ердийн амьдралд ийм машинууд байхгүй ээ.

17. Тэгэхээр, бодит ертөнцийн бодит компьютерууд бидний оруулсан мэдээллийг бидний өгсөн дүрэм, зааврын дагуу боловсруулдаг байх нь. Мэдээллийг боловсруулахын тулд компьютер хэрхэн яаж ажиллах удирдамж буюу дүрэм, зааврын цогцыг програм (programm) гэнэ. Програм зохиох процессыг програмчлал (programming) гэнэ. Програмчлал үйлдэхдээ хэрэглэх аргыг програмчлалын хэл (programming language) гэнэ. Компьютер нь програмын дагуу ажиллана. Ийм учраас компьютерт техник хангамжаас (hardware) гадна програм хангамж (software) гэж байдаг ажээ.

18. Алгоритм гэж юу вэ?

19. Програмыг компьютерт шууд бичиж оруулах ёстой юу? Тэгж болно. Гэхдээ, програмчлалд анхлан суралцаж буй хүний хувьд эхлээд бичих гэж буй програмынхаа загвар буюу бүдүүвчийг зохиогоод дараа нь түүнийхээ дагуу програмаа бичих нь илүү үр дүнтэй гэж мэргэжилтнүүд үздэг. Ийм загвар буюу төлөвлөөг алгоритм гэдэг. Эсвэл “алгоритм бол тодорхой үр дүн гаргаж авахын тулд дараалан гүйцэтгэх ёстой үйлдлүүдийн жагсаалт юм”. Эсвэл “алгоритм бол тодорхой үр дүн гаргаж авахын тулд баримтлах ерөнхий дүрэм юм”. Алгоритм зохиох процессыг мэдээж алгоритмчлал гэнэ. Ер нь хүн ямар ч ажлыг хийхдээ эхлээд төлөвлөгөө гаргадаг шүү дээ. Тэрэнтэй л адил гэсэн үг. Алгоритм гэдэг үг өөрөө, 783-850 онд амьдарч байсан дундад азийн гарамгай тоочин Мухаммед ибн Муса аль-Хорезми хэмээх хүний нэрний гажсан хувилбар болох Алхори[ө]мы (Algorithmi) гэсэн үгээс гаралтай ажээ.

20. Эргэн тойрны амьдралд дүүрэн алгоритм байна. Ж.нь хот доторх автомашины жолооч гэрлэн дохионд захирагдах дүрмийг баримталдаг. Түүнийг нь:

21. 1.       Хэрэв шар гэрэл асвал гэрлэн дохио солигдох (улаан эсвэл ногоон) гэж буй тул анхааралтай бай

22. 2.       Хэрэв улаан гэрэл асвал зогс

23. 3.       Хэрэв ногоон гэрэл асвал хөдөл

24. хэмээн томъёолъё. Энэ бол гэрлэн дохиод захирагдах алгоритм юм. Гэхдээ энэ алгоритмын хувьд үйлдлийн эрэмбэ зайлшгүй чухал биш. Учир нь жолооч замын гэрлэн дохиотой хэсгээр явж байгаад, чухам ямар гэрэл асч байна вэ (өөрөөр хэлбэл ямар нөхцөл биелж байна вэ гэдгийг шалгаад) түүнд тохирсон алхмыг дээрх алгоритмаас сонгож гүйцэтгэнэ.  

25. Тэгвэл (З+3)*(3+4)-23 гэсэн илэрхийллийг бодохын тулд:

26. 1.       3 дээр 3-ыг нэмэх (=6)

27. 2.       3 дээр 4-ийг нэмэх (=7)

28. 3.       6-г 7-оор үржүүлэх (=42)

29. 4.       2-ийг куб зэрэгт дэвшүүлэх (=8)

30. 5.       42-оос 8-ыг хасах

31. гэсэн алгоритмыг баримтлана. Энд бол үйлдлийн дараалал чухал байна. Түүнийг зөрчвөөс зөв хариуг гаргаж чадахгүй.

32. Орчлон ертөнц ч өөрийн алгоритмтай. Дэлхий Нарыг дунджаар 150 сая км-ийн радиустай “тойргоор” 1 жилд бүтэн тойрно. Дэлхий өөрийн тэнхлэгийг 24 цагт бүтэн тойрно. Бүх бодис эгэл бөөмсөөс тогтоно г.м. Эдгээр алгоритмууд байгалийн хуулиудын тусламжтайгаар програмчлагдаж, цаг ямагт мөрдөгдөж байдаг.

33. Тэгвэл алгоритм ба компьютерын програмын хооронд ямар ялгаа байна вэ гэсэн асуулт тавья. Програм – энэ бол удирдамж, алгоритм – энэ ч гэсэн бас удирдамж байна. Тиймээ. Яг үнэндээ эдгээрийн хооронд зарчмын ялгаа байхгүй юм. Учир нь програмчлалын хэл дээр зохиосон алгоритмыг програм гэдэг ажээ. Компьютер бол алгоритмыг гүйцэтгэгч, хүн бол алгоритмыг зохиогч юм. Гүйцэтгэгчид алгоритмын зорилго ямар ч хамаагүй бөгөөд зөвхөн зохиогч л үүнийг мэдэж байдаг. Гэхдээ гүйцэтгэгч нь зохиогчийн тавьсан зорилгыг хангалттай сайн биелүүлдэг байхын тулд алгоритм сайн зохиогдсон байх нь мэдээж. Тэгвэл, сайн алгоритм дараах үндсэн чанаруудыг хангасан байх ёстой гэнэ:

34. 1.       Алгоритм нь дараалсан алхмууд буюу үйлдлүүдээс тогтсон байх – алгоритм нь аливаа даалгаврыг гүйцэтгэх төгсгөлөг тооны алхмуудаас бүрдсэн байх

35. 2.       Алгоритмын алхам бүр оновчтой, тодорхой байх – алгоритмын алхам бүрт чухам ямар үйлдэл хийгдэх нь тодорхой байх

36. 3.       Алгоритмд орох өгөгдөл, гарах үр дүн байх ёстой

37. 4.       Алгоритм нь үр дүнтэй (ашигтай) байх – алгоритм нь төгсгөлөг алхмын дараа даалгаврыг биелүүлж дуусгасан байх, хэрэв энэ нь боломжгүй бол даруй зогсдог байх; Өөрөөр хэлбэл ямар нэг тодорхой шийдэлд хүрдэг байх

38. г.м.

39. Алгоритмын гүйцэтгэх даалгаврыг заримдаа бодлого (task) хэмээн нэрийддэг. Тиймээс “мэдээлэл боловсруулах” гэдгийг “бодлого бодох” гэсэн үгээр сольж болно.

40. Алгоритмын график дүрслэл буюу блок-схем

41. Компьютерт зориулсан програмын алгоритмыг хэрхэн бичдэг вэ? Өөрөөр хэлбэл тэмдэглэгээний ямар хэлбэрүүдийг ашиглан алгоритмыг зохиодог вэ? Энд дараах хэлбэрүүд байна:

42. 1.       Үгээр илэрхийлэх (эх хэлээр бичих)

43. 2.       График дүрслэл (геометрын объектууд ашиглан илэрхийлэх)

44. 3.       Хуурмаг код (эх хэл, програмчлалын хэл, математикийн үндсэн тэмдэглэгээнүүд г.м.ийн холимог ямар нэгэн зохиомол, хагас дүрэмжсэн “хэл” ашиглах)

45. 4.       Програм (програмчлалын хэл дээр бичих)

46. Эхний хоёр хэлбэртэй танилцъя.

47. Хоёр натурал тооны хамгийн их ерөнхий хуваагчийг (ХИЕХ) олох Евклидийн алгоритмыг үгээр илэрхийлвэл:

48. 1.       Хоёр тоо өг

49. 2.       Хэрэв хоёр тоо тэнцүү бол аль нэгийг нь хариу болгон аваад алгоритмыг төгсгөх, үгүй бол 3-р алхамд шилжих

50. 3.       Хоёр тооны аль ихийг нь тодорхойлох

51. 4.       Их тоог их тоо, бага тооны ялгавраар солих

52. 5.       2-р алхамд шилжих

53. гэсэн хэлбэртэй болно. Энэ алгоритм хоёр тоо тэнцүү болох хүртэл хийгдэж, эцэст нь ХИЕХ-ийг гаргаж өгнө.

54. Хатуу тогтсон дүрэм байхгүй, нэг өгүүлбэрийг олон янзаар тайлбарлаж болдог, хэтэрхий нуршуу болох магадлалтай г.м. шалтгааны улмаас үгээр илэрхийлэх хэлбэр нь тийм ч өргөн дэлгэрээгүй ажээ.

55. Бид хичээлдээ график дүрслэлийн аргыг ашиглах болно.

56. График дүрслэлээр, алгоритмыг өөр хоорондоо холбогдсон геометр объектуудын дараалал хэлбэрээр илэрхийлдэг. Ийм дүрслэлийг алгоритмын блок-схем хэмээн нэрийднэ. Блок-схемийг бүрдүүлэгч объектуудыг үйлдлийн блокууд гэнэ. Учир нь блок болгон тодорхой нэг эсвэл хэд хэдэн үйлдлийг төлөөлдөг. Тиймээс блокуудыг хооронд нь холбосон шугамыг шилжилтийн шугам гэх бөгөөд энэ нь үйлдэл хийгдэх дарааллыг тодорхойлж өгдөг. Шугамыг заримдаа сумтай, заримдаа сумгүй зурдаг. Бидний хувьд сумтай зурах нь илүү тохиромжтой. Шилжилтийн шугам, блокуудыг нийтэд нь блок-схемийн элементүүд гэдэг.

57. Ямар үйлдлийг илэрхийлж буйгаас хамааран блок-схемийн нэлээн хэдэн элемент байна. Бидний байнга хэрэглэх элементүүд бол:

Элемент

Элементийн нэр (англи)

Элементийн нэр (монголчилсон)

Төлөөлөх үйлдэл

http://prog.freehostia.com/Lecture1_files/image001.gif

Terminator

“Эхлэл”/”Төгсгөл”

Алгоритмын Эхлэл эсвэл Төгсгөл (дотор нь бичнэ)

http://prog.freehostia.com/Lecture1_files/image002.gif

Manual Input

“Оролт”

Алгоритм гүйцэтгэгч буюу компьютерт гаднаас өгөгдөл оруулах (дотор нь өгөгдлөө бичнэ)

http://prog.freehostia.com/Lecture1_files/image003.gif

Display

“Гаралт”

Үр дүнг хэрэглэгчид гаргаж үзүүлэх (дотор нь үр дүнг бичнэ)

http://prog.freehostia.com/Lecture1_files/image004.gif

Data

“Оролт”/”Гаралт”

Оролт-Гаралтын үйлдлийн ерөнхий тэмдэглэгээ (дотор нь бичнэ)

http://prog.freehostia.com/Lecture1_files/image005.gif

Decision

“Нөхцөл шалгах”

Өгсөн нөхцлийг шалгаж шийдвэр гаргах буюу салаа замын аль нэгээр нь явах (дотор нь нөхцлөө бичнэ)

http://prog.freehostia.com/Lecture1_files/image006.gif

Preparation

“Параметрт давталт”

Давталт буюу циклийн эхлэл

http://prog.freehostia.com/Lecture1_files/image007.gif

Process

“Процесс”

Дээрхүүдээс бусад үйлдлүүд: арифметик үйлдлүүд ба утга олгох г.м. (дотор нь бичнэ)

http://prog.freehostia.com/Lecture1_files/image008.gif

Шилжилтийн шугам

Шилжилтийн шугам

http://prog.freehostia.com/Lecture1_files/image009.gif

Connector

“Залгаас”

Тухайн хуудсанд багтахгүй байгаа блок схемийг өөр хуудаснаас үргэлжлүүлэхдээ хоёр хуудасны залгаасыг тэмдэглэх (дотор нь тэмдгээ тавина)

58. зэрэг болно. Эдгээрийг хэрхэн ашиглаж буй жишээг үзье. Өмнө дурдсан Евклидийн алгоритмын блок-схемийг зурвал:

59. http://prog.freehostia.com/Lecture1_files/image011.jpg

60. гэсэн байдалтай болох юм.

61. Блок руу орж буй сумыг оролт, гарч буй шугам буюу сумыг гаралт гэдэг. Ихэнх элемент нэг оролт, нэг гаралттай байдаг бол харин “Нөхцөл шалгах” элемент нэг оролттой, хоёр гаралттай байна. Хоёр гаралтанд нь үнэн ба худал гэсэн утгууд харгалзана. Заримдаа үнэн гэдгийг 1-ээр, худал гэдгийг 0-ээр илэрхийлнэ. Заримдаа бас “тийм”, “үгүй” гэсэн үгээр илэрхийлдэг.

62. Алгоритмын биелэлт ямагт сумын дагуу чиглэлд явагдана.

63. “Оролт” элемент нь компьютерын гараас (keyboard) өгөгдөл оруулах үйлдлийг илэрхийлдэг бол “Гаралт” элемент компьютерын дэлгэцэнд (display) үр дүнг гаргах үйлдлийг илэрхийлнэ.

64. Блок-схемд зөвхөн нэг “Эхлэл”, нэг “Төгсгөл” байна.

65. “Оролт”, “Гаралт”, “Процесс” зэрэг элементийн дотор нэг буюу түүнээс олон харгалзах үйлдлийг бичиж болно. Өөрөөр хэлбэл хэд хэдэн дараалсан “Оролтыг”  нэг “Оролтонд”, хэд хэдэн дараалсан “Гаралтыг”  нэг “Гаралтанд”, хэд хэдэн дараалсан “Процессыг”  нэг “Процесс” дотор нэгтгэн бичиж болно.

Өөр нэгэн жишээ. Өгсөн тооны абсолют хэмжигдхүүнийг олох алгоритмыг зуръя. Түүний блок-схемийг хажуугийн зурагт харуулав. Энэ алгоритм яаж ажиллах вэ? Үгээр тайлбарлавал:

1.       Нэг тоо өг

2.       Хэрэв уг тоо сөрөг байвал абсолют хэмжигдхүүн нь түүний эсрэг тоо болно, үгүй бол (тоо эерэг үед) абсолют хэмжигдхүүн нь тэр тоо өөрөө байна

3.       Абсолют хэмжигдхүүний утгыг дэлгэцэнд хэвлэж гаргана

4.       Төгсгөл

гэж томъёологдох ажээ.

http://prog.freehostia.com/Lecture1_files/image013.jpg

66. Алгоритмын үндсэн бүтцүүд

67. Элементүүд нийлж тодорхой бүтцийг үүсгэдэг. Эдгээр бүтцийг алгоритмын үндсэн бүтэц (АҮБ) хэмээн нэрийднэ. Ингэснээр алгоритмыг зөвхөн эдгээр бүтцээс тогтсон мэтээр авч үзэх боломжтой. АҮБ-ийн гол онцлог бол тэдгээр нь зөвхөн нэг оролт, нэг гаралттай байна.

68. 3 төрлийн АҮБ байдаг. Энэ нь Процесс, Салаалалт, Давталт юм. Салаалалт бүтэц гүйцэд ба гүйцэд бус гэсэн 2 янз байдаг. Давталт бүтэц нь While (Байхад), Until (Хүртэл), Параметрт гэсэн 3 хэлбэртэй байна. Эд бүгдийн схемийг дараах хүснэгтэд харууллаа.

Процесс

Салаалалт

Гүйцэд

Гүйцэд бус

http://prog.freehostia.com/Lecture1_files/image014.gif

http://prog.freehostia.com/Lecture1_files/image015.gif

http://prog.freehostia.com/Lecture1_files/image016.gif

Давталт

While

Until

Параметрт

http://prog.freehostia.com/Lecture1_files/image017.gif

http://prog.freehostia.com/Lecture1_files/image018.gif

http://prog.freehostia.com/Lecture1_files/image019.gif

69. Дээрх схемүүдэд буй “Урсгал” бол нэг юм уу эсвэл бүлэг үйлдлийг илэрхийлнэ. “Нөхцөл” бол ямар нэгэн логик илэрхийлэл байна.

70. Параметрт давталтын схемд буй “ДП” – Давталтын Параметр, “АУ” - давталтын параметрын авах Анхны Утга, “ЭУ” – давталтын параметрын авах Эцсийн Утга, “АЛХАМ” – давталтын параметрын утгын өөрчлөгдөх Алхам юм.

71. Салаалалт бүтэц бүхэлдээ болон Давталт бүтцийн эхний хоёр төрөл нь “Нөхцөл шалгах элементээс” тогтсон байна.

72. Алгоритмд Салаалалт орж ирснээр түүний хувьд хоёр салаа зам бий болно. Чухам алинаар нь явах нь нөхцөл биелэх эсэхээс хамаарна.

73. Алгоритмд Давталт орж ирснээр нэг юм уу эсвэл бүлэг үйлдлийг олон дахин давтах боломжтой болдог. Ингэж давтагдах хэсгийг давталтын бие (body of cycle) хэмээн нэрийддэг.

74. While төрлийн давталт, нөхцөл биелж л байвал циклээ үргэлжлүүлнэ. Тэгж байгаад биелэхээ болимогц давталт хийгдэхээ больж, алгоритмын биелэлт дараагийн бүтэц рүү шилжинэ.

75. Until төрлийн давталт, нөхцөл биелэх хүртэл л циклээ үргэлжлүүлж байгаад биелмэгц л давталт хийгдэхээ больж, алгоритмын биелэлт дараагийн бүтэц рүү шилждэг.

76. Параметрт давталтын хувьд, давталтын параметр хэмээн нэрлэгдэх нэгэн хэмжигдхүүний авах утгын тоогоор давталтыг хийдэг. Хэрэв параметр нэгэнт эцсийн утгаа авсан бол давталт хийгдэхээ больж, алгоритмын биелэлт дараагийн бүтэц рүү шилжинэ.

77. Тиймээс While, Until төрлийн давталтыг Нөхцөлт давталт, харин Параметрт давталтыг Тоолуурт давталт гэж нэрлэдэг. Нөхцөлт давталтын хувьд давталтын тоо урьдаас мэдэгдэхгүй бол Тоолуурт давталтын тоог урьдчилан тодорхойлж болно. Тэр нь:

78. Nдавталт = |ЭУ - АУ| / АЛХАМ + 1

79. гэж олддог.

80. Алгоритмын төрлүүд

81. Алгоритмыг төрлөөр нь шугаман ба шугаман бус гэж хоёр ангилдаг.

82. Шугаман алгоритм (Linear algorithms)

83. Зөвхөн Процесс бүтцээс тогтсон алгоритм нь шугаман алгоритм болно. Учир нь түүний биелэлт зөвхөн нэг чиглэлд, дээрээс доошоо, эхлэлээс төгсгөл рүү шууд “урсана”.

84. Шугаман алгоритмын жишээнүүд авч үзье.

85.          Жишээ 1. Өмнө үзсэн (З+3)*(3+4)-23 илэрхийллийг бодох алгоритм:

Блок-схем

Тайлбар

1.        Алгоритм эхлэнэ.

2.        3 дээр 3-ыг нэмээд a-д утга болгож өгнө.

3.        3 дээр 4-ийг нэмээд b-д утга болгож өгнө.

4.        23-ийг олоод с-д утга болгож өгнө.

5.        a-г b-ээр үржүүлж, с-г нэмэхэд гарах хариуг d-д утга болгож өгнө.

6.        d-ийн утгыг дэлгэцэнд хэвлэж гаргана.

7.        Алгоритм төгсөнө.

86.          Жишээ 2. Өгсөн x-ийн хувьд y=5*x2+3*x функцыг бодох алгоритм:

Блок-схем

Тайлбар

http://prog.freehostia.com/Lecture1_files/image023.jpg

1.        Алгоритм эхлэнэ.

2.        x-ийн утгыг гаднаас оруулж өгнө.

3.        5*x2+3*x илэрхийллийг бодоод гарах хариуг y-д утга болгож өгнө.

4.        y-ийн утгыг дэлгэцэнд хэвлэж гаргана.

5.        Алгоритм төгсөнө.

87. Энд, гаднаас тоо оруулмагц тэр нь x-ийн утга болон очих ажээ. Тэгээд бодолт хийгдэж, үр дүн дэлгэцэнд хэвлэгдэж байна.

88.          Жишээ 3. Гурвалжны талууд a, b, c болно. Дараах:

89. cosA = (b2 + c2 – a2)/ (2 * b * c)

90. sinB = (b * sinA) / a

91. C = 180o – (A + B)

92. томъёонуудын тусламжтайгаар түүний A, B, C өнцгүүдийг тодорхойл (градусаар). Санамж: arccos, arcsin тригонометрийн урвуу функцуудын утга радианаар илэрхийлэгддэг гэдгийг сануулъя.

93. Энэ бодлогын алгоритм нь:

Блок-схем

Тайлбар

http://prog.freehostia.com/Lecture1_files/image025.jpg

1.        Алгоритм эхлэнэ.

2.        a-ийн утгыг гаднаас оруулж өгнө.

3.        b-ийн утгыг гаднаас оруулж өгнө.

4.        c-ийн утгыг гаднаас оруулж өгнө.

5.        180/3.14-ийг k-д утга утга болгож өгнө.

6.        arccos[(b2 +c2–a2)/(2*b*c)] томъёог бодоод гарах хариуг A_rad-д утга болгож өгнө.

7.        arcsin(b*sinA_rad/a) томъёог бодоод гарах хариуг B_rad –д утга болгож өгнө.

8.        A_rad-ыг k-аар үржүүлээд A_grad-д утга болгож өгнө.

9.        B_rad-ыг k-аар үржүүлээд B_grad-д утга болгож өгнө.

10.     C_grad=180o–(A_grad+B_grad) гэж олно.

11.     A_rad-ын утгыг дэлгэцэнд хэвлэж гаргана.

12.     B_rad-ын утгыг дэлгэцэнд хэвлэж гаргана.

13.     C_grad-ын утгыг дэлгэцэнд хэвлэж гаргана.

14.     Алгоритм төгсөнө.

94. Энд, градус=радиан*180/π=радиан*k гэсэн томъогоор радианаар олдсон өнцгийн утгуудыг (A_rad, B_rad, C_rad) градуст шилжүүлж (A_grad, B_grad, C_grad) байна.

95.          Жишээ 4. Хүнээс нэрийг нь асуугаад, дараа нь түүнийг мэндчилэх алгоритм:

Блок-схем

Тайлбар

http://prog.freehostia.com/Lecture1_files/image027.jpg

1.        Алгоритм эхлэнэ.

2.        Дэлгэцэнд “Чамайг хэн гэдэг вэ?” гэсэн өгүүлбэрийг хэвлэж гаргана.

3.        Хэн нэгэн хүний нэрийг гаднаас оруулж name-д утга болгож өгнө.

4.        Дэлгэцэнд “Сайн уу” гэсэн үг хэвлээд араас нь name-ийн утгыг хэвлэж гаргана.

5.        Алгоритм төгсөнө.

96. Энэ жишээ өмнөх 3 жишээнээс ялгаатай нь ямар нэг тооцоо хийлгүй, зөвхөн хэрэглэгчтэй хялбар харилцан яриа үүсгэж байна. Алгоритм ажиллангуут хүний нэрийг асууна. Гараас нэр оруулмагц дэлгэцэнд мэндчилгээ хэвлэгдэх болно. Тухайлбал Бат гэж оруулахад “Сайн уу, Бат” гэж гарна.

97. Шугаман бус алгоритм (Nonlinear algorithms)

98. Алгоритм нь салаалалт юм уу давталт агуулсан бол түүнийг шугаман бус алгоритм гэнэ. Учир нь түүний биелэгдэх чиглэл буюу “урсгал” нь мөчирлөсөн юм уу мушгирсан байдалтай болдог.

99. Тухайн тохиолдолд шугаман бус алгоритм нь зөвхөн салаалалт, эсвэл зөвхөн давталт агуулсан байх бол ерөнхий тохиолдолд салаалалт+давталт агуулсан байна. Жишээ алгоритмууд үзье.

100. Салаалалт.

101.          Жишээ 1. Өгсөн тооны урвууг олдог алгоритм:

Блок-схем

Тайлбар

http://prog.freehostia.com/Lecture1_files/image029.jpg

1.        Алгоритм эхлэнэ.

2.        x-ийн утгыг гаднаас оруулна.

3.        x0 нөхцөл биелж буй эсэхийг шалгаад

хэрэв тийм байвал:

[1] 1/x-ийг олж y-д утга болгон өгнө;

[2] y-ийн утгыг дэлгэцэнд хэвлэж гаргаад 4-р алхамд шилжинэ;

үгүй бол:

4-р алхамд шилжинэ.

4.        Алгоритм төгсөнө.

102. Энэ алгоритм бол гүйцэд бус салаалалтын жишээ юм. Учир нь “Нөхцөл шалгах” элементийн хоёр гаралтын зөвхөн нэгэнд нь тодорхой үйлдэл харгалзаж байна. Гаднаас оруулсан тоо 0-ээс ялгаатай байвал л түүний урвууг бодож, дэлгэцэнд гаргах бөгөөд хэрэв 0 байвал бодолт хийхгүй, үр дүн хэвлэхгүй, алгоритм шууд дуусна.

103.          Жишээ 2. Өмнөх алгоритмыг дараах байдлаар зуръя:

Блок-схем

Тайлбар

http://prog.freehostia.com/Lecture1_files/image031.jpg

1.        Алгоритм эхлэнэ.

2.        x-ийн утгыг гаднаас оруулна.

3.        x0 нөхцөл биелж буй эсэхийг шалгаад

Хэрэв тийм байвал:

[1] 1/x-ийг олж y-д утга болгон өгнө;

[2] y-ийн утгыг дэлгэцэнд хэвлэж гаргаад 4-р алхам руу шилжинэ;

үгүй бол:

“Хязгааргүй!” гэсэн мэдэгдлийг дэлгэцэнд гаргаад 4-р алхам руу шилжинэ.

4.        Алгоритм төгсөнө.

104. Харин энэ алгоритм бол гүйцэд салаалтын жишээ юм. Учир нь “Нөхцөл шалгах” элементийн хоёр гаралтанд хоёуланд нь тодорхой үйлдлүүд харгалзаж байна. Гаднаас оруулсан тоо 0-ээс ялгаатай байвал түүний урвууг бодож, дэлгэцэнд гаргаад алгоритм дуусна. Эсрэгээр 0 байвал бодолт хийлгүйгээр дэлгэцэнд “Хязгааргүй!” гэсэн үг хэвлээд алгоритм дуусна.

105. Салаалалт бүтэц дотроо бас Салаалалт бүтцийг агуулсан байж болно. Өөрөөр хэлбэл нөхцөл шалгах үйлдлийн хоёр гаралтын аль нэгэнд, эсвэл хоёуланд нь дахиад нөхцөл шалгах үйлдэл хийгдэж болно. Үгүй яах вэ дээ, модны мөчир дахиад мөчирлөж салаалдагтай л адил гэх үү дээ. Ийм алгоритмын жишээтэй танилцъя.

106.          Жишээ 3. Бат, Болд хоёрын насыг нь асуугаад, тэдгээрийг оруулмагц хэн нь насаар ах болохыг мэдээлж гаргадаг алгоритм:

Блок-схем

Тайлбар

http://prog.freehostia.com/Lecture1_files/image033.jpg

1.        Алгоритм эхлэнэ.

2.        Дэлгэцэнд “Бат хэдэн настай вэ?” гэж гаргана.

3.        Батын насыг гаднаас age1-т утга болгож оруулна.

4.        Дэлгэцэнд “Болд хэдэн настай вэ?” гэж гаргана.

5.        Болдын насыг гаднаас age2-т утга болгож оруулна.

6.        age1=age2 нөхцөл биелж буй эсэхийг шалгаад

хэрэв тийм байвал:

“Бат Болд хоёр нас чацуу” гэж дэлгэцэнд гаргаад 7-р алхамд шилжинэ;

үгүй бол:

age1>age2 нөхцөл биелж буй эсэхийг шалгаад хэрэв тийм байвал

“Бат насаар ах нь” гэж дэлгэцэнд гаргаад 7-р алхамд шилжинэ;

үгүй бол:

“Болд насаар ах нь” гэж дэлгэцэнд гаргаад 7-р алхамд шилжинэ.

7.        Алгоритм төгсөнө.

107. Ингэж давхар салаалалт ашиглан age1<age2, age1=age2, age1>age2 гэсэн 3 нөхцлийг хоёр Салаалалт бүтцээр буюу хоёр “Нөхцөл шалгах” элементийн тусламжтайгаар тооцож байгаа юм.

108. Логик холбоос.

109. Бидний үзсэн дээрх жишээнүүдэд, “Нөхцөл шалгах” элементийн тоо дотор нь бичигдсэн нөхцлийн тоотой тэнцүү байна. Өөрөөр хэлбэл нэг нөхцөл шалгадаг элемент дотор нэг л нөхцөл бичигдсэн байна. Тэгвэл And (Ба), Or (Буюу) гэсэн логик холбоосуудыг хэрэглэн нэг нөхцөл шалгадаг элемент дотор хоёр буюу түүнээс олон нөхцлийг бичиж болдог. Логик холбоосыг хоёр нөхцлийн дунд тавьдаг.

110. And холбоос нь түүний хоёр талын нөхцөл хоёулаа үнэн тохиолдолд үнэн гэсэн хариу өгөх бөгөөд аль нэг нөхцөл л худал болчихвол худал гэсэн хариу гаргана. Тиймээс энэ холбоосыг логик үржилт хэмээн нэрийднэ.

111. Or холбоос нь түүний хоёр талын нөхцлийн аль нэг нь үнэн байвал үнэн гэсэн хариу өгөх бөгөөд хоёр талын нөхцөл хоёулаа худал тохиолдолд л худал гэсэн хариу гаргана. Тиймээс энэ холбоосыг логик нэмэлт хэмээн нэрийднэ.

112. Логик холбоос хэрэглэж буй тохиолдолд гол анхаарах зүйл бол Ба, Буюугийн ялгааг зөв ойлгох явдал юм. Дараах жишээнүүдийг үзье.

113.          Жишээ 4. Өгсөн a тоо [0,20] завсарт байвал түүнийг 2-оор үржүүлэх, энэ завсарт орохгүй бол 2-оор нэмэх алгоритм:

Блок-схем

Тайлбар

http://prog.freehostia.com/Lecture1_files/image035.jpg

1.        Алгоритм эхлэнэ.

2.        a-ын утгыг гаднаас оруулна.

3.        Хэрэв a0 ба a20 байвал:

a-ийн утгыг 2 дахин ихэсгээд 4-р алхамд шилжинэ;

үгүй бол:

a-ийн утгыг 2-оор ихэсгээд 4-р алхамд шилжинэ.

4.        a-ын утгыг дэлгэцэнд хэвлэж гаргана.

5.        Алгоритм төгсөнө.

114. Энэ жишээнд, a тоо [0,20] завсарт орших уу гэсэн нөхцлийг “(a>=0) And (a<=20)” гэж бичсэн байна. Мэдээж a0 ба a20 үед л a[0,20] байна гэж үзнэ шүү дээ. Уг илэрхийлэл хэзээ худал байх вэ? And холбоос түүний хоёр талын аль нэг нөхцөл л худал бол худал гэсэн хариу гаргадгийг дээр дурдсан. Тиймээс, гаднаас оруулсан утга 0-ээс бага юм уу 21-ээс их болчихвол худал болно. Түүнчлэн логик холбоос ашигласны ачаар блок-схем зөвхөн ганц дан Салаалалт бүтцийг агуулжээ. Хэрэв And оруулаагүй бол бид давхар салаалалт хийх байсан.

115.          Жишээ 5. Өмнөх жишээний бодлогыг бид дараах байдлаар томъёолж болно. Өгсөн a тоо [0,20] завсрын гадна байвал түүнийг 2-оор ихэсгэх, энэ завсарт орох бол 2-оор үржүүлэх алгоритм:

Блок-схем

Тайлбар

http://prog.freehostia.com/Lecture1_files/image037.jpg

1.        Алгоритм эхлэнэ.

2.        a-ын утгыг гаднаас оруулна.

3.        Хэрэв a<0 буюу a>20 байвал:

a-ийн утгыг 2-оор ихэсгээд 4-р алхамд шилжинэ;

үгүй бол:

a-ийн утгыг 2 дахин ихэсгээд 4-р алхамд шилжинэ.

4.        a-ын утгыг дэлгэцэнд хэвлэж гаргана.

5.        Алгоритм төгсөнө.

116. Энэ жишээнд, a тоо [0,20] завсрын гадна орших уу гэсэн нөхцлийг “(a<0) Or (a>20)” гэж бичсэн байна. Мэдээж a<0 юм уу a>20 үед л a[0,20] байна гэж үзнэ шүү дээ. Уг илэрхийлэл хэзээ худал байх вэ? Or холбоос түүний хоёр талын нөхцөл хоёулаа худал бол худал гэсэн хариу гаргадгийг дээр дурдсан. Тиймээс, гаднаас оруулсан утга 0-оос их буюу тэнцүү ба 20-иос бага буюу тэнцүү тохиолдолд худал гэсэн хариу гарна.

117. Давталт.

118. Алгоритмд яагаад давталт орж ирдэг вэ? Өгсөн бодлогыг хялбар аргаар түргэн шуурхай бодохын тулд. Гэхдээ алгоритмдаа давталт ашиглах хэрэгцээ шаардлага байгаа эсэхийг тухайн бодлогын нөхцөл тодорхойлно. Ж.нь ийм бодлого байна. “2-оос 10 хүртэлх бүх тэгш тоог дэлгэцэнд хэвлэ”. Үүнийг бид ямар ч давталт ашиглалгүй зүгээр шугаман алгоритм зохион гүйцэтгэж болно. Ингэхдээ гаралтын элементийг 5 удаа эсвэл нэг удаа ашиглана:

http://prog.freehostia.com/Lecture1_files/image039.jpg

http://prog.freehostia.com/Lecture1_files/image041.jpg

119.  За тэгвэл, “2-оос 200 хүртэлх бүх тэгш тоог дэлгэцэнд хэвлэ” гэсэн бол яах вэ? Дээрх шигээр, гэхдээ 100 Процесс блокийг доош цувуулах юм уу нэг Процесс дотор 100 ширхэг тоог цувуулан бичиж болно нь л доо. Харин зарцуулах хөдөлмөр маань цаг үрсэн, зурагдах блок-схем маань сунжирсан урт “болхи” болно. Энэ тохиолдолд давталт ашиглах нь тохиромжтой.

120.  Давталтын 3 төрөл байдгийг бид өмнөх сэдвээс мэдэж авсан. Одоо дээрх бодлогыг эдгээр төрөл бүрээр хэрхэн гүйцэтгэх жишээтэй танилцъя.

121.          Жишээ 1.  2-оос 200 хүртэлх бүх тэгш тоог дэлгэцэнд хэвлэх алгоритмд While төрлийн нөхцөлт давталт ашигласан байдал:

Блок-схем

Тайлбар

http://prog.freehostia.com/Lecture1_files/image043.jpg

1.        Алгоритм эхлэнэ.

2.        k гэсэн хувьсагчид 2 гэсэн утга онооно.

3.        k-ийн утга 200-аас хэтрээгүй эсэхийг шалгаад

хэрэв тийм байвал:

[1] k-ийн утгыг дэлгэцэнд хэвлэж гаргана;

[2] k-ийн утгыг 2-оор ихэсгээд 3-р алхамд шилжинэ;

үгүй бол:

4-р алхамд шилжинэ.

4.        Алгоритм төгсөнө.

122. Алгоритм яаж ажиллаж байна вэ? Хамгийн эхлээд 2 гэсэн утгатай k гэсэн хувьсагчийг 200-аас хэтрээгүй утгатай байна уу гэдгийг шалгана. 2<200 учраас 1 гаралтаар явна. Дэлгэцэнд 2 гэж гарна. Дараа нь k-г 2-оор ихэсгэнэ. Дахиад k-ийн утга 200-аас хэтрээгүй эсэхийг шалгана. Мэдээж 4<200 учраас 1 гаралтаар явж, дэлгэцэнд 4 гэж гарна. k=6 болно. Дахиад нөхцөл шалгана. 6<200 учраас мөн л 1 гаралтаар явна. Харгалзах үйлдлүүд хийгдэнэ. Иймэрхүү маягаар, k200 байгаад л байвал, түүний агшин зуурын утгыг хэвлэн, 2-оор ихэсгэх үйлдлүүд давтагдах болно. Давталт хийгдсээр дэлгэцэнд 2 4 6 8 10 12 ... 196 198 гэж гарсны дараа юу болохыг авч үзье. k=k+2 үйлдлээр k-ийн утга 200 болж таарна. Нөхцөл шалгахад 200=200 учраас k нь 200-аас хэтрээгүй гэсэн үг. Тиймээс 1 гаралтаар явж дэлгэцэнд 200 гэж хэвлэгдэнэ. k=202 болно. Дахиад k200 нөхцлийг шалгана. Мэдээж 202 нь 200-аас эрс их тоо (202>200) учир одоо бол k200 нөхцөл биелэхгүй. Тиймээс 0 гаралтаар явж, алгоритм шууд төгсөх ажээ. Нөхцөл биелээд байхад давталт хийгдсээр, биелэхээ болимогц давталт хийгдэхээ больчихож байна. Давталтын бие нь энд юу болох вэ? Яг давтагдаж байгаа: k-г хэвлэх, k-г 2-оор ихэсгэх гэсэн  үйлдлүүд бол давталтын бие юм. While бүтцийн хувьд давталтын бие нь нөхцөл шалгах элементийн 1 гаралтанд харгалзаж байна.

123.          Жишээ 2. Дээрх бодлогын алгоритмд Until төрлийн нөхцөлт давталт ашигласан байдал:

Блок-схем

Тайлбар

http://prog.freehostia.com/Lecture1_files/image045.jpg

1.        Алгоритм эхлэнэ.

2.        k гэсэн хувьсагчид 2 гэсэн утга онооно.

3.        k-ийн утгыг дэлгэцэнд хэвлэж гаргана.

4.        k-ийн утгыг 2-оор ихэсгэнэ.

5.        k-ийн утга 200-аас хэтэрсэн эсэхийг шалгаад

хэрэв тийм байвал:

6-р алхамд шилжинэ;

үгүй бол:

3-р алхамд шилжинэ.

6.        Алгоритм төгсөнө.

124. Алгоритм яаж ажиллаж байна вэ? Хамгийн эхлээд k гэсэн хувьсагчийн утгыг хэвлэж байна.  Дэлгэцэнд 2 гэж гарна. Дараа нь k-г 2-оор ихэсгэнэ. Тэгээд k-ийн утга 200-аас хэтэрсэн байна уу гэдгийг шалгана. 2>200 биш учраас 0 гаралтаар явж, дэлгэцэнд 4 гэж гарна. k=k+2 болно. Дахиад k-ийн утга 200-аас хэтэрсэн эсэхийг шалгана. Мэдээж 4>200  биш учраас 0 гаралт хийгдэж, дэлгэцэнд 6 гэж гарна. k=8 болно. Дахиад нөхцөл шалгана. Нөхцөл биелэхгүй тул мөн л 0 гаралтаар явна. Харгалзах үйлдлүүд хийгдэнэ. Иймэрхүү маягаар, k>200 болох хүртэл л түүний агшин зуурын утгыг хэвлэж, 2-оор ихэсгэх үйлдлүүд давтагдах болно. Давталт хийгдсээр дэлгэцэнд 2 4 6 8 10 12 ... 196 198 гэж гарсны дараа юу болохыг авч үзье. k=k+2 үйлдлээр k-ийн утга 200 болж таарна. Нөхцөл шалгахад 200=200 учраас k>200 болоогүй гэсэн үг. Тиймээс 0 гаралтаар явж дэлгэцэнд 200 гэж хэвлэгдэнэ. Тэгээд k=202 болно. Дахиад k200 нөхцлийг шалгана. Одоо бол, 202 нь 200-аас эрс их тоо (202>200) учир k>200 нөхцөл биелнэ. Тиймээс 1 гаралтаар явж, алгоритм шууд төгсөх ажээ. Нөхцөл биелэхгүй байхад буюу нөхцөл биелэх хүртэл давталт хийгдсээр, биелмэгц давталт хийгдэхээ больчихож байна. Давталтын бие нь энд юу болох вэ? Давтагдаж байгаа: k-г хэвлэх, k-г 2-оор ихэсгэх гэсэн  үйлдлүүд давталтын бие болно. Until бүтцийн хувьд давталтын бие нь нөхцөл шалгах элементийн 0 гаралтанд харгалздаг байна.

125.          Жишээ 3. Өмнөх бодлогын алгоритмд Параметрт давталт ашигласан байдал:

Блок-схем

Тайлбар

1.        Алгоритм эхлэнэ.

2.        k=2 гэсэн утга авна.

3.        Хэрэв k200 байвал:

[1] k-ийн утгыг дэлгэцэнд хэвлэж гаргана;

[2] k-ийн утгыг 2-оор ихэсгээд 3-р алхамд шилжинэ;

үгүй бол:

4-р алхамд шилжинэ.

4.        Алгоритм төгсөнө.

126. Энэ тохиолдолд k гэсэн хувьсагчийг давталтын параметр буюу тоолуур болгон ашиглажээ. Тоолуур [2,200] завсраас 2-оор өөрчлөгдсөн утгуудыг авна. Завсрын доод хязгаарын 2 гэсэн утга бол Анхны Утга, дээд хязгаарын 200 бол Эцсийн Утга, өөрчлөлтийн 2 бол Алхам юм. Түүний шинэ утга бүрт харгалзсан гаралтын үйлдэл хийгдэж байна. Дэлгэцэнд хамгийн эхлээд 2, дараа нь 4, 6, 8, ... г.м. тоонууд гарна. Иймэрхүү маягаар k нь 100 өөр утга авахад түүнийг нь дэлгэцэнд мөн 100 удаа хэвлэнэ. Хамгийн сүүлд k=200 болоход түүнийг дэлгэцэнд гаргасны дараагаар бол тоолуур Эцсийн Утгаасаа хэтэрсэн утга авахгүй учраас алгоритмын дараагийн хэсэг буюу төгсгөл рүү явах болно. Давталтын бие бол одоо зөвхөн k-г хэвлэх ганц үйлдлээс тогтсон байна. Давталтын тоо нь тоолуурын авах утгын тоотой тэнцүү байна.

127. Дээрх 3 жишээнд бид нэг бодлогыг давталтын 3 төрлөөр бодлоо. Гэхдээ практик дээр бол, бодлогын нөхцөл, онцлогоос шалтгаалан аль нэг давталтын хэлбэрийг ашиглах нь илүү тохиромжтой байх тохиолдол гардаг. Чухам алиныг нь вэ гэдгийг алгоритм зохиогч өөрөө оновчтой сонгох ёстой.

128. Давхар салаалалт гэж байдгийн адилаар давхар давталт бас байж болно. Өөрөөр хэлбэл нэг Давталт бүтцийн доторх давталтын биед мөн Давталт бүтэц оршиж болно гэсэн үг. Хэрэв гадна талын давталт N удаа, дотор талын давталт M удаа хийгдэхээр заагдсан байвал дотор талын давталт нийт N*M удаа хийгдэнэ. Учир нь гадаад давталтын нэг эргэлтэнд дотоод давталт M удаа хийгдэнэ шүү дээ. Одоо давхар давталт ашигласан жишээ үзье.

129.          Жишээ 4. z(x,y)=x2+y2 функцыг x[-5,5], y[-5,5] завсарт (x, y нь бүхэл тоо) бодуулах алгоритм:

Блок-схем

Тайлбар

http://prog.freehostia.com/Lecture1_files/image049.jpg

1.        Алгоритм эхлэнэ.

2.        x=-5 гэсэн утга авна.

3.        Хэрэв x5 байвал:

[1] y=-5 гэсэн утга авна;

[2] Хэрэв y5 байвал:

[[1]] z=x2+y2 томъёог бодно;

[[2]] z-ийн утгыг дэлгэцэнд хэвлэнэ;

[[3]] y-ийн утгыг 1-ээр ихэсгээд [2]-р алхамд шилжинэ;

      үгүй бол:

[3]-р алхамд шилжинэ;

[3] x-ийн утгыг 1-ээр ихэсгээд 3-р алхамд шилжинэ.

үгүй бол:

4-р алхамд шилжинэ.

4.        Алгоритм төгсөнө.

130. Алгоритм хэрхэн ажиллаж байна вэ? x нь -5-аас +5 хүртэлх 11 утга авах бүрд y нь -5-аас +5 хүртэлх утга авч байна. Өөрөөр хэлбэл x-ийн нэг утганд y-ийн 11 утга харгалзаж байна. Иймээс дотоод давталтын бие болох [[1]], [[2]] үйлдлүүд (блок-схемийн тайлбарыг хар) 11*11=121 удаа хийгдэх нь ээ. Энд манай 2 хэмжээст функц 11 мөртэй, 11 баганатай хүснэгт болон гарч ирж байгаа юм. Хэрэв график байгуулвал гадаргуу зурагдах болно.

131. технократ – техникт түшиглэсэн, техникийг тахин шүтсэн.

132. Компьютер Програм Хангамж

133. Sunday, April 17, 2011

134. Мэдээллийн технологийн ажил мэргэжлүүд

135. Мэдээллийн технологийн ажил мэргэжлүүд

136. http://dc193.4shared.com/img/hK5fyUzE/s7/0.9010377389036788/it_jobs_revision_by_DesignKing.jpgТа ямар нэгэн байгууллагад ажилладаг эсэхээс үл хамааран Мэдээллийн Технологийн салбарын мэргэжилтэн болох нь ашиг тустай юм. Технологийн хурдацтай хөгжил, Интернэт хэрэглээний тууштай өсөлт зэрэг нь техникийн ур чадвар бүхий ажилтны хэрэгцээг нэмэгдүүлж байна. Мэдээллийн Технологийн салбарт шинэ эрэлт хэрэгцээ, шинэлэг зүйлст хурдан суралцах, дасан зохицох чадвар бүхий компьютерийн мэргэжилтнүүдийн шаардлага өдөр ирэх тусам нэмэгдэж байна. Эдгээр ажил мэргэжлүүдийг харуулбал дараах боломжууд Танд байна.

Үүнд:

- Компьютерийн программист нь компьютерийн гүйцэтгэх үйлдлүүдийн нарийвчилсан зааврыг бичих, шалгах, дэмжих үүрэгтэй. Мөн тэд компьютерийн хариу өгөх логик бүтцийг томъёолж, зохион байгуулан бас шалгана. Програм нь холбогдох буюу гаргах мэдээллийн төрлөөс хамаарч хувирч байдаг. Программистууд нь голдуу хоёр төрөлд хуваагддаг.

Үүнд:
- Хэрэглээний програм зохиогч
- Системийн програм зохиогч

Хэрэглээний програм зохиогч нь тодорхой ажил үүргийг биелүүлэх программын кодыг бичдэг, тухайлбал: Microsoft Word зэрэг хэрэглээний програмын кодыг бичсэн программистууд юм.
Системийн програм зохиогч нь, харин эсрэгээрээ Microsoft-ийн Windows зэрэг үйлдлийн системийн програм зохиогчид юм.

Програм хангамж зохиогч
Бүх салбар дахь компьютерийн гайхамшигтай өсөлт нь програм хангамж зэрэг янз бүрийн түвшний ажлуудыг нээж өгсөн. Компьютерт програм хангамж шаардлагатай учир хүн төрөлхтөнд ямар ч алдаагүй програм хангамж зохиогч маш их эрэлттэй байна. Програм хангамж зохиогч нь техникийн авъяас чадвараа ашиглан програмын кодыг бичдэг. Хэрэглэгчдэд боломж олгох тэднийг сэтгэл ханамжтай байлгахын тулд технологийн хязгаар руу тэмүүлэх хүсэл эрмэлзэлээр нэгдэн чадварлаг баг болон ажилладаг.

Програм хангамжийн инженер
Програм хангамжийн инженер нь ерөнхийдөө өсч буй программуудын хүрээнд шинэ технологиудыг нийлүүлэн шинэ компьютерийн програм хангамжийн системийг боловсруулж, зохион бүтээдэг. Энэ салбарын мэргэжилтнүүд нь хэрэглэгчдийн хэрэгцээг судалж, програмын зорилгоос хамааруулан хэд хэдэн төрлийн программчлалын хэлийг ашиглан хэрэглээний програмыг боловсруулдаг. Технологийн салбар дахь зогсолтгүй өөрчлөлт болон түргэн өсөлтийг даган, компьютерийн програм хангамж зохиогчдийн хэрэгцээ улам бүр өсч байна.

Мэдээллийн Технологийн боловсрол ба сургалт
МТ-ийн салбарын өсөлтийг даган олон тооны мэргэжилтнүүд шаардагдаж байна. Энэ чиглэлээр сургалт явуулдаг хэд хэдэн сургуулиуд, сургалтын төвүүд байх бөгөөд тэдгээрт чадварлаг багш нар хэрэгцээтэй байна. Хэрэв та технологид нь суралцсан бөгөөд багшлах хүсэлтэй бол энэ бол таны хувьд сайн сонголт юм.

Өгөгдлийн сангийн Администратор
Өгөгдлийн сангийн Администратор нь голдуу өгөгдлийг үр ашигтай задлан, ойлгогдохуйц хэлбэр рүү оруулахын тулд өгөгдлийн сангийн удирдлагын системийн програм дээр ажилладаг. Өгөгдлийн сангийн Администратор нь байгууллагын гүйцэтгэл, аюулгүй байдал болон платформ зэрэг өгөгдлийн системийн бүх хэсгийг хариуцах үүрэгтэй.

Сүлжээний систем ба Өгөгдлийн холбооны Шинжээч
Шинэ технологид зориулан системийг хөгжүүлэх, дэмжих өндөр чадвар бүхий ажилтнуудын хэрэгцээ улам бүр өсч байна. Системийн шинчээчид нь голчлон байгууллагын хэрэгцээнд нийцэх компьютерийн технологитой холбоотой асуудлыг шийдвэрлэнэ. Сүлжээний систем нь өгөдлийн холбооны шинжээч нь хамгийн эрэлт хэрэгцээтэй ажлын байрны тоонд зүй ёсоор орж байна.

Техникийн бичээч
Техникийн бичээч нь төрөл бүрийн бүтээгдэхүүнд зориулсан хэрэглэгчийн зөвлөмж, брошур, болон мэдээ мэдээллийг бичнэ. Техникийн бичээч нь технологид зориулсан баримт бичгүүдийг боловсруулдаг. Тэд өөрийн уншигчиддаа зориулан нягт нямбай, сонирхолтой, ойлгогдохуйц, тус болох текстүүдийг бичих үүрэгтэй. Техникийн бичээч нь төрөл бүрийн химийн салбарууд, агаарын тээврийн үйлдвэрүүд, робот, VCR буюу дижитал камер зэрэг электрон бараанууд, биотехнологи, програм хангамж, компьютерийн техник хангамж зэрэг олон төрлийн салбаруудад хэрэгтэй.

Контент боловсруулагч
Контент буюу мэдээ боловсруулагч нь вэбсайтын мэдээ, материалыг бэлддэг гол хүн юм. Контент боловсруулагч нь вэбсайтад нийтлэгдэх бүх мэдээ, материалуудыг бичих, хянах, засварлах үүрэгтэй. Вэбсайтыг амжилттай ажиллуулахын тулд сонирхолтой, анхаарал татсан хэлбэртэй байх нь маш чухал юм. Бичих эв дүй, мэдээллийг эрж хайх, түүнийг хянан засварлах болон тайлбарлах нь контент боловсруулагчийн чухал чадварууд юм. Мөн хэлийг зохион байгуулах, шүүмжлэлтэй сэтгэх бодох болон бусдад мэдээлэл дамжуулах чин хүсэлтэй байх зэрэг нь эзэмших ёстой ур чадварууд юм.

Техникийн тусламжийн ажилтан
Техникийн тусламжийн ажилтан нь хэрэглэгчидэд техникийн тусламж, дэмжлэг, болон зөвлөгөөг үзүүлдэг. Тэд техник ба програм хангамж, системд учирсан асуудлуудыг тодруулж, техникийн тусламжийг үзүүлэх; асуудлыг автоматаар илрүүлэгч програмыг ашиглан анализ хийх; компьютерийн техник ба програм хангамжуудыг суулгах, өөрчлөх, засварлах, цэвэрлэх; болон утасны дуудлагад хариулж, хэрэглэгчээс ирүүлсэн техникийн тусламж хүссэн и-мэйлд хариулах үүрэгтэй.

Системийн гүйцэтгэл
Системийн гүйцэтгэлийн зөвлөх нь байгууллага буюу компаниас хамааран өөр, өөр нэрийн доор ажиллаж болно. Төслийн менежер, системийн архитектор, мөн гүйцэтгэлийн мэргэжилтэн нь энэ албан тушаалтай ижилхэн юм.

Техник хангамжийн дизайн
Энэтхэгийн программ хангамж болон цахилгаан холбооны үйл ажиллагаа явуулах мэдээллийн технологийн компаниуд нь шинээр гарч ирж буй техник хангамжийн дизайны үйлдвэрүүдэд анхаарлаа хандуулж байна. Техник хангамжийн дизайн нь системийн түвшин ба бичил схемийн (chip) дизайн гэсэн хоёр үндсэн хэсгээс бүрдэнэ. Системийн түвшний дизайны мэргэжилтнүүд нь байнга хэрэгцээтэй байна.

Систем Администратор
Систем Администратор нь сервер суурилуулах, вэбэд суурилсан төслүүдэд зай хувааж өгөх ба зохион байгуулах, и-мэйл хаяг болон мэйлинг лист үүсгэх, өгөгдлийн санг удирдах ба нэгтгэх, гадаад ба дотоод сүлжээний аюулгүй байдлыг хангах, firewall ба зөвшөөрөл олгох системийг суурилуулах, мэдээллүүдийг тодорхой хугацаанд хадгалж байх (backup), тайлангийн ажлыг автоматжуулах, мөн шаардлагатай үед нь програм болон техник хангамжуудыг шинэчилж байх (update) үүрэгтэй. Үүн дээр нэмээд, систем администратор нь одоо байгаа системийг нэгтгэх болон шинэчлэх үүрэгтэй.

Вэб зохиогч
Вэб зохиогч нь вэбсайт хийх, дизайн гаргах, болон засварлах үүрэгтэй. Мөн программчлах болон өгөгдлийн сангийн администратор зэрэг ажлуудыг хийнэ. Вэб дизайн ба контентийн удирдлага зэрэг нь ерөнхийдөө хариуцах ёстой ажил биш боловч эдгээр ажил үүргүүд нь хоорондоо нягт уялдаатай ажилладаг.

Чанарын баталгаа
Энэ нь програм хангамжийг ашиглагдах хугацааны туршид тогтоосон стандартууд болон журмын дагуу хянана. Стандартын дагуу чанарыг шалгасан эсэх нь ажиглалт, бүтээгдэхүүний ба аудитын үнэлгээгээр илэрнэ. Вэбийн компаниуд болон програм хангамжийн фирмүүд нь, чанарын баталгааны мэргэжилтнүүд нь асуудлыг шинжилж, оновчтой шийдвэрийг санал болгодог.

Тусламж үзүүлэх утас / Call center /
Бизнес үйл явцын аутсоурсингийн чиглэлээр ажилладаг байгууллагад дуудлагын төвөөс авахуулаад хүний нөөц, хууль, маркетинг, захиргаа зэрэг хэлтсүүдэд ажиллах төрөл бүрийн ажлын байрны боломжууд байдаг. Бизнес үйл явцын аутсоурсингийн ажил мэргэжил нь дуут (телефон утасны үйлчилгээ) болон дуут-бус (и-мэйл, чат) хэлбэрээр дамжуулан хэрэглэгчидтэй харилцах, ажил хэрэг явуулах, телемаркетинг, техникийн тусламж буюу хэрэглэгчийн мэдээлэлд анализ хийх зэргийг хариуцдаг. Мөн санхүү ба нягтлан бодох бүртгэл зэрэг арын албаны ажил хэргийг хариуцан ажиллана.

Интернэт/Интранет хөгжүүлэх
Вэбээр дамжуулсан бизнес эрхлэх компанийн тоо өсөхийн хирээр Интернэт мэргэжилтний хэрэгцээ ч нэмэгдэж байна. Мөн, бизнесээс бизнес ба хэрэглэгч рүү чиглэсэн электрон худалдаа өсөхийн хирээр, техникийн ба бизнесийн ухаанд нэвтэрхий мэргэжилтнүүд эрэлттэй болж байна. Энэхүүү албан тушаалын нэр нь вэбмастер, вэб хөгжүүлэгч, е-бизнесийн шинжээч зэрэг нэрээр явна.

Е-худалдаа
Е-худалдааны мэргэжилтнүүд нь энэхүү хурдацтай тэлж буй борлуулалтын сувгийг олж нээн, хөгжүүлэх үүрэгтэй. Е-худалдааны мэргэжилтэн нь Е-Бизнес ба Е-Худалдааны талбарт үйл ажиллагаан, маркетинг, техникийн тусламж ба захиргаа зэрэг менежментийн үүргийг ролийг хариуцна. Интернэт бизнесийг стратегийн төлөвлөгөөндөө тусгасан том корпорациудад олон хүмүүс Зөвлөх болон ажиллаж байна. Компаниуд нь B2B oнлайн үйл ажиллагаагаа сайжруулах, Интернэт худалдааг амьдралд нэвтрүүлэх, буюу Е-Худалдааны өрсөлдөөнийг судлах хэрэгтэй болж магадгүй юм.

Сүлжээ
Сүлжээ нь байгууллагууд мэдээллээ хуваалцах, үр ашигтайгаар хамтран ажиллах, Интернэт ба Интранэтэд нэвтрэхэд тусалдаг. Сүлжээний администратор нь бусад ажлынхаа хажуугаар, гол компьютерийн сервер дэх файлуудыг удирдах, системийн аюулгүй байдлыг хангах, файлуудыг хадгалах / back-up/ ажлуудыг хариуцна. Үүний дараагийн хариуцах ажил бол Сүлжээний Менежерийн үүргийг хүлээнэ. Тэд нар сүлжээний чадамж ба бизнесийн орчноос хамаарч хир хэмжээг тодорхойлох, сүлжээний системийн зохион байгуулах, хэрэглэгдэх програм ба техник хангамжуудыг сонгох, сүлжээг суурилуулах болон эцэст нь цаашид боловсронгуй болгох асуудлыг анхаарна.

Өгөгдөл/Өгөгдлийн сангийн Удирдлага
Өгөгдлийн сангийн мэргэжилтэнд Oracle, SQL ба PL-ийн мэдлэг шаардлагатай. Өөр нэг хөдөлгөөнт бүс бол харилцан хамаарал бүхий өгөгдлийн санг үүсгэх, шинэчлэх, болон удирдах Өгөгдлийн сангийн удирдлагын систем юм. Харилцан хамаарал бүхий Өгөгдлийн сангийн удирдлагын систем нь хэрэглэгчийн оруулсан буюу програмд агуулагдах SQL командуудаар ажиллах бөгөөд өгөгдлийн санг үүсгэх, шинэчлэх буюу нэвтрэхэд тусална.

Эцсийн хэрэглэгчид туслах алба
Хэрэглэгчид туслах цэгийн мэргэжилтнүүд нь хамгийн эрэлттэй байна. Компаниуд нь бизнесийн үйл ажиллагаагаа онлайн хэлбэрт шилжүүлснээр технологи нь эцсийн хэрэглэгчид улам ойртож, гадаад болон дотоод хэрэглэгчдийг дэмжих ба сургах чадварлаг боловсон хүчний хэрэгцээ улам бүр өсч байна. Энэхүү техникийн тусламжийн мэргэжилтнүүд нь тусламжийн албаны шинжээч ба менежер, системийн администратор, техникийн зааварлагч зэрэг нэртэй байна. Туршлагатай эцсийн хэрэглэгчид туслах албаны мэргэжилтнүүдийн хэрэгцээ маш их байна.
Likeit.mn-ээс...

Компьютерийн програм хангамж

PDF

Хэвлэх

И-мэйл

Бичсэн Бямбабаатар   

2009 оны 10-р сарын 26, Даваа гариг, 04:39

Компьютерийг хоёр салбарт хуваагдана гэж үзсэн. Программ хангамж гэдэг нь техник хангамжийг хэрэглэгч бүрэн хэрэглэх нөхцөлийг хангаж өгдөг байх ёстой. Тиймээс хүмүүсийн мэддэг хэл дээр бичигдсэн командуудын дараалал юм. Дэлхий дээрх компьютерийн программ хангамжийн ихэнх хувь нь Англи хэл дээр ба том улс гүрнүүдийн хэл дээр бичигдсэн байдаг. Гэхдээ тухайн улс орон өөрийн хэл дээрээ программаа зохион хэрэглэх нь нэлээд элбэг байна. Программ хангамжийг
- системийн /Үйлдлийн систем/
- хэрэглээний /Word, Excel.../
- driver install /Техник хангамжийг ажиллуулах/
- мэргэжлийн/АutoСАD, МаthСАD../
- Utility программ /Scandisk, Kaspersky AntiVirus.../гэх мэт ангилж болно.
Компьютер нь виртуал ертөнцийг бий болгодог гайхамшигт төхөөрөмж билээ. Хэдийгээр компьютер нь гайхамшигтай техникийн бүтээл боловч программ хангамжгүйгээр (ПХ) жирийн л нэг төмөр, пластмассийн цуглуулга болж хувирна. ПХ буюу SOFTWARE нь компьютерийг амь оруулдаг сүнс нь юм Системийн ПХ гэдэг нь компьютерийг ассаасан хугацаанаас эхлэн хэрэглэгч компьютерийг ашиглахад бэлэн болох хүртэл ажилладаг ПХ-ийг хэлнэ.
Мөн системийн ПХ нь хэрэглэгч компьютерийг хэрэглэж байх явцад системийн тогтвортой үйл ажиллагааг хангаж системийн үйл ажиллагааг хянах үүргийг гүйцэтгэдэг.
Системийн ПХ-д системийн техник төхөөрөмжүүдийг удирдах, тохируулах, техник төхөөрөмжүүдтэй хэрэглэгчийг холбох ПХ-ууд бас багтдаг. Жишээлбэл: Windows Explorer, Control Panel г.м.
Системийн ПХ-ийг:
BIOS (Үндсэн Оролт Гаралтын Систем)
OS (Үйлдлийн Систем) гэж 2 ангилдаг.
Компьютерийн CPU тэжээлийн хүчдэлд залгагдан ассан хунгацаанаасаа эхлээд ПХ-ийг хамгийн эхний зааварчлага инструкциэс эхлэн гүйцэтгэж эхэлдэг. Ийнхүү CPU нь орчин тойрондоо байгаа оролт гаралтын төхөөрөмжүүдтэй танилцаж, ямар ямар төхөөрөмжүүдтэй харьцан ажиллахаа таньж авах хэрэгтэй болно. Энэхүү ПХ-ийг үндсэн техникийн түвшиний ПХ гэж нэрлэх бөгөөд түүнийг компьютерийн эх хавтан дээр суурилагдсан, байнга мэдээллээ хадгалж байдаг ROM (Read Only Memory) хэмээх санах ойд байрлуулсан байдаг. Энэхүү ПХ-ийг BIOS (Basic Input Output System) гэж нэрлэнэ. (Үндсэн Оролт Гаралтын систем). Хэрэв техник хангамжуудыг зөв таниж, алдаа, эвдрэл /үндсэн төхөөрөмжүүдийг CPU, RAM, Хадгалах төхөөрөмжүүдийг/ зэргийг шалгах BIOS нь хийж гүйцэтгэнэ. BIOS- ийн үйл ажиллагаагаа дуусгаад Operating System (OS) буюу Үйлдлийн системд үйл ажиллагааг шилжүүлнэ.
Үйлдлийн систем бол компьютерийн үндсэн программ хангамж юм.
Үйлдлийн системгүй бол компьтер амьгүй цогцостой адил.
Компьютерийн BIOS ажиллаж дуусаад үйлдлийн системийг ажиллуулж эхлэх процессийг BOOT гэж нэрлэнэ. Үйлдлийн ситемийг мэдээлэл хадгалах дискийн төхөөрөмжүүдийн альнаас эхлэх вэ? гэдгийг BIOS зааж өгнө. Үүнд: Floppy drive Hard Disk Drive              CD-ROM drive            LAN      USB гэх мэтчилэн зааж өгөх ба харин дэс дарааллыг нь хэрэглэгч урьдчилан зохицуулж болдог. Үүнийг Boot Up Sequence гэдэг. Энэ процесс нь хамгийн түрүүнд олдсон нэг л төхөөрөмжөөсөө ҮС-ийг ажиллуулдаг. Ө. х. ҮС олдсон л бол дараагийн төхөөрөмж рүү шилжихгүй. Хэвийн ажиллагаатай компьютерийн ҮС нь голдуу хатуу дискнээс хэлэх нь зохимжтой байдаг.

Үйлдлийн систем
Boot буюу компьютерийг эхлүүлдэг программийг уншиж дууссаны дараа ажилладаг үйлдлийн систем нь бусад хэрэглээний программийг ажиллуулахад гол үүрэг гүйцэтгэдэг. Үйлдлийн систем нь санах ой руу ачаалагддаг бөгөөд компьютерийн хүчин чадлыг зохицуулж, хувиарлахаас гадна компьютерийн гарнаас өгөгдсөн командыг дэлгэц рүү илгээх, дискэн дээр файл болон директоруудыг хадгалах мөн дагалдах төхөөрөмжүүд болох принтер, хулгана, уян болон хатуу дискний ажиллагааг хянадаг.
Томоохон систем дээр үйлдлийн систем нь хэрэглэгчдэд нэг нь бусдын хийж буй үйлдэлд нөлөөлөхгүйгээр систем рүү зэрэг хандаж чадахуйц нөхцлийг олгож, ачааллыг нь зохицуулж өгдөг. Мөн үйлдлийн системийн нууцлал нь маш сайн байх шаардлагатай байдаг. 
Үйлдлийн системийг доорх төрлүүдээр ангилдаг:
Multitasking- Олон төрлийн программуудыг нэгэн зэрэг ажиллуулахад аль программ нь ямар горимоор хэдий хэрийн хугацаанд ажиллахыг үйлдлийн систем зохицуулдаг.
Multiuser- Нэгэн зэрэг олон хэрэглэгч хандаж ажиллах. Зарим үйлдлийн систем нь мянга мянган хэрэглэгч зэрэг хандаж чадахуйц боломжтой байдаг. 
Multiprocessing - Нэгээс дээш тооны процессор дээр ажиллаж чадахуйц
Multithreading - Нэг программ дээр олон талаас нь зэрэг ажиллах боломж.
Хэрэглэгч програмуудын тусламжтайгаар компьютертэй ажиллана. Харин програмууд нь ҮС-ийн тусламжтайгаар компьютерын техниктэй холбогдоно.
Тиймээс ҮС-ийг компьютерын техникийн програман үргэлжлэл гэж болно. ҮС нь хэрэглэгчийг, компьютерын төхөөрөмжүүдтэй ажиллах процессын талаарх нэгт нэгэнгүй мэдээллээс халхалж, ингэснээр энэ процессыг гүйцэлдүүлэх нүсэр ажлаас түүнийг чөлөөлж өгдөг.
ҮС-ийн гүйцэтгэх үүргийг дурдвал:
•           диалог буюу хэрэглэгчтэй харьцах
•           оролт-гаралт, өгөгдлийг удирдах
•           програм боловсруулах процессын төлөвлөлт, зохион байгуулалт
•           санах ой, кэш, процессор, гадаад төхөөрөмжүүд г.м. компьютерын хэсгүүдтэй ажиллах
•           сонгосон програмыг ажиллуулах
•           боломжит бүх төрлийн үйлчилгээ (сервис)
•           дотоод төхөөрөмжүүдийн хооронд мэдээлэл дамжуулах
•           монитор, гар, дискүүд, принтер г.м. залгах төхөөрөмжүүдийн ажиллагааг програмын төвшинд дэмжих зэрэг болно.
Компьютеруудын төрлөөс хамаарч, тэдгээрт ашиглагдах ҮС-үүд мөн өөр өөр байна. Гэхдээ нэг төрлийн компьютерт зориулсан өөр өөр ҮС-үүд ч бас байдаг. Ж.нь одоо үед Windows, Unix, Linux г.м. ҮС-үүд PC-т өргөн ашиглагдаж байна.
PC-ийн ҮС нь дараах үндсэн компонентуудыг агуулах ёстой.
Эдгээр нь:
•           командын хэл
•           командын процессор
•           драйверууд
•           файлын системийг удирдах ба компьютерт өгөх даалгаврыг төлөвлөгч програмууд зэрэг болно.
Хэрэглэгчээс ҮС-д өгч болох командууд урьдаас тодорхойлогдсон байдаг. Эдгээр командын цогцыг ҮС-ийн командын хэл гэдэг.
Хэрэглэгч командын хэлний тусламжтайгаар:
•           каталоги руу (фолдер, хавтас) хандах
•           дискүүдийг тэмдэглэх (disk labeling)
•           програмуудыг ажиллуулах г.м. болон бусад олон үйлдлийг хийх боломжтой байдаг.
Командын процессор бол хэрэглэгчийн өгсөн командыг авч, анализ хийгээд биелүүлдэг системийн програм юм.
Драйверууд (drivers) нь компьютерын төхөөрөмжүүдийг удирдахад шаардлагатай системийн програмууд юм.
Стандарт дотоод төхөөрөмжүүдийн драйверууд BIOS (Basic Input-Output System) буюу Оролт-Гаралтын Үндсэн Системийг бүрдүүлдэг.
PC-ийн ҮС нь хатуу диск дээр хадгалагдах бөгөөд компьютерыг асаахад тэндээс уншигдаж, RAM-д ачаалагддаг. Энэ процессыг ҮС-ийг ачаалах (OS loading) гэж нэрийднэ.
Анхны үйлдлийн систем нь компьютерийн технологийн хөгжлийн хоёрдугаар үе буюу транзистор ашиглах болсонтой хамт үүссэн. Хоёрдугаар үеийн том компьютерууд нь тухайн уламжлалын дифференциал тэгшитгэлийг бодох гэх мэтийн физик, инженерийн салбарт гарч ирдэг байсан ШУ-ны болон техникийн тооцоог хийхэд голчлон хэрэглэгдэж байжээ. Програмаа үндсэндээ Фортран, ассемблер дээр бичих ба үйлдлийн системүүд нь FMS (Fortran Monitor System), IBSYS (IBM корпорацийн IBM 7094 компьютерт зориулж гаргасан үйлдлийн систем) байсан.
Үйлдлийн системүүдийн төрөл:
• DOS
• Windows
• OS/2
• Unix
• Linux
• Mac OS
• Sun OS
• Palm OS
Сүүлийн үед хамгийн өргөн хэрэглэгдэж байгаа үйлдлийн системүүд нь Windows95/98, Windows XP, Windows Vista, WindowsNT, Windows Server, MacOS, Mac OS x болон Unix юм.
Windows 95/98 үйлдлийн системүүдийн үндсэн төрх нь Start товчлуур болон taskbar-с бүрддэг бол MacOS -ынх бүхэлдээ өөр байдаг.
Хэрэглэгч үйлдлийн системтэй төрөл бүрийн командын тусламжтайгаар харьцдаг. Жишээ нь: DOS үйлдлийн систем дээр COPY гэсэн командаар файлыг өөр тийшээ хуулахад үүнийг үйлдлийн системийн нэг хэсэг болох Command processor эсвэл Command line interpreter ч гэж нэрлэгддэг командын тусламжтайгаар гүйцэтгэдэг. Харин Graphical User Interface (GUI) нь дэлгэц дээр байгаа дүрсийг дарснаар үйлдлийг гүйцэтгэдэг.
DOS (Disk Operating System)
Disk Operating System нь персонал компьютерт зориулж гаргасан, компьютер хэрэглэгчдийн дунд өргөн тархсан анхны үйлдлийн систем байв. Персонал компьютер гарахаас өмнө Bill Gates IBM компьютерт зориулж DOS үйлдлийн системийг гаргасан бөгөөд энэ үйлдлийн системийнхээ эрхийг Microsoft корпорацийн дор аваад нэрийг MS-DOS гэж өөрчилсөн.  Персонал компьютерт зориулсан учраас анхны нэр нь PC-DOS буюу Personal Computer Disk Operating System гэж байв. Гэвч ихэнх хэрэглэгчид энэ үйлдлийн системийг DOS гэж нэрлэдэг.
DOS нь графикан бус, командын горимын үйлдлийн систем юм.
Командыг prompt буюу командын мөрнөөс оруулдаг.
С:>
Windows 98Se системээс DOS-н мөрөнд шилжсэн байдал:
Файлуудтай ажиллах командууд:
DIR команд
Дэлгэц дээр файл, каталогийн жагсаалтыг гаргана.
Жишээ: C:>DIR
Windows 98 SE Second Edition гэж юу вэ?
Оригинал Windows 98 системийг Internet Explorer 5 гэх мэт сүүлийн үед гарсан программууд, зарим шинэ функцүүд, драйверуудаар өргөтгөх замаар Windows 98 SE хувилбарыг гаргасан. Уг хувилбарт цомхон байгууллага болон хэд хэдэн айлын компьютерүүдийн хоорондох ерөнхий модемыг хуваах зориулалт бүхий Internet Connection Sharing (ICS) механизм болон USB модем ба IEEE 1394 (FireWire) г.м. төхөөрөмжүүдийг улам боловсронгуй болгох зарим нэмэлтүүд орсон.
Техник хангамжид тавигдах шаардлага
Windows 98 SE нь техник хангамжид тавигдах шаардлагын хувьд оригиналь Windows 98-аас бага зэрэг ялгаатай. Компьютер нь ядаж л дараах үзүүлэлттэй байх шаардлагатай. Үүнд:
- Компьютер: 486/66 МГц процессор
- Санах ой: 24 Мбайт RAM
- Хатуу диск: хатуу дискэн дээр 260 Мбайтаас багагүй сул зай
- CD-ROM буюу DVD-ROM төхөөрөмж
- VGA буюу түүнээс өндөр нягтшилтай монитор
- Microsoft фирмийн хулгана буюу Microsoft-тэй зохицох заах байгууламж зэрэг болно.
Гэвч, дээрх үзүүлэлт нь өнөөдрийн хувьд дэндүү чамлалттай билээ. Ийм үзүүлэлттэй компьютерт Windows 98 SE нь маш удаан ажиллах учраас бараг л ашиггүй, ажиллах шаардлага хангахгүй нь ойлгомжтой. Энэ нь Microsoft-ийн хувьд хэрэглэгч, худалдан авагчдын анхаарлыг хандуулах арга юм. Практикт бол ядаж л 36 Мбайт RAM бүхий Pentium байх шаардлагатай ажээ. Хурд багатай процессорын хувьд санах ойг нь ихэсгэх замаар тохируулж болно. Харин хатуу диск дээр хэрэгцээгүй файлуудыг устгасны дараа сул зайн хэмжээ 50 Мбайтаас бага байвал түүнийг солих буюу шинээр хоёрдогч хатуу дискийг нэмэхээс өөр аргагүй.
OS/2
Персонал компьютерт зориулсан IBM корпорацийн OS/2 үйлдлийн систем нь 80-аад оны сүүлээр анх гарсан. Олон үйлдлүүдийг зэрэг гүйцэтгэж чаддаг хүчин чадал, боломжийн хувьд Windows 3.1 болон Windows95 системүүдээс дутахааргүй үйлдлийн систем юм.
OS/2 үйлдлийн системийн хамгийн сүүлийн хувилбар нь OS/2 Warp юм. The New York Times сэтгүүлийн 1996 оны 8 сарын 28 ны дугаарт мэдээлснээс үзэхэд 140 сая хэрэглэгч Windows системийг ашигладаг бол 11 сая хэрэглэгч OS/2 системийг ашигладаг юм байна.
Linux
Linux нь Unix үйлдлийн системийн нэг хувилбар бөгөөд сүүлийн жилүүдэд нилээн өргөн хэрэглэгдэж буй персонал компьютерт зориулсан үнэгүй үйлдлийн систем юм.  Linux-н Kernel (үйлдлийн системийн гол хэсэг нь юм) -г Linus Torvalds гэдэг Финлянд хүн анх зохиож, дараа нь GNU төслийн Free Software Foundation буюу үнэгүй программ хангамжийн сан-гийн гишүүдтэй хамтран бүрэн төгс үйлдлийн системийг гаргасан. Unix үйлдлийн системд байдаг Graphic User interface, X Window систем, TCP/IP протокол болон Emacs editor программ зэргүүд нь мөн энэ үйлдлийн системд байдаг. Unix системээс ялгаатай нь Linux-н программийн бичилт нь бэлэн байдаг бөгөөд хэн нэг программист үүнийг нь аваад өөрийн шаардлагад нийцүүлэн бичих бүрэн боломжтойгоос гадна гол гол микропроцессорын платформууд болох Intel, Sparc болон Alpha зэргүүдэд зохицуулан гаргасандаа юм. 
Linux системийн өргөн дэлгэр тархах болсон гол шалтгаанууд: нэгдүгээрт: үнэгүй хоёрдугаарт: Unix системтэй төстэй тул Unix-г ашиглаж айсан хүмүүст энэ үйлдлийн систем хялбар байсан гуравдугаарт: ердийн персонал компьютерт суулгах боломжтой учраас
Linux үйлдлийн системийн түүх
Linux үйлдлийн систем нь нэгэн оюутны сонирхлоор санамсаргүй бий болсон түүхтэй. Хельсинкийн их сургуулийн оюутан Линус Торвальд 1991 оноос Linux системийг боловсруулж эхэлсэн байна. Түүнээс хойш олон мянган хүмүүс Linux системийг улам боловсронгуй болгох программыг зохиож иржээ. Linux үйлдлийн системийг санаачлан зохиогч нь Линус Торвальд юм. Гэвч Linux Journal сэтгүүлийг эрхлэн гаргадаг Specialised Systems Consultants компанийн захирал Питер Салусын үзэж байгаагаар Linux системийг боловсруулах ажил нь үнэн хэрэгтээ 1979 онд Торонто хотноо болсон Usenix ассоциацийн хурлаас эхэлсэн аж. Хуралд оролцогсдын нэг нь Амстердамын их сургуулийн профессор Эндрю Таненбаум байсан байна. Энэ талаар Питер Салус "АТ&Т корпорацийн төлөөлөгчид AT&T Unix SystemV үйлдлийн системийн бүрэн хувилбарын үнийг тогтоосон нь профессор бүрт ойролцоогоор 40 мянган ам.доллар оногдохоор, харин боловсролын байгууллагуудын хөнгөлөлттэй үнэ нь ойролцоогоор 7.5 мянган ам.доллар байсан байна. Ямар ч боловсролын байгууллага ийм хэмжээний хөрөнгө гаргаж чадахгүй байсан нь илэрхий боловч, багш нарын зүгээс оюутнууд Unix системийг судлах ёстой хэмээн үзэж байжээ. Профессор Эндрю Таненбаум ердийн компьютерт зориулж, Unix системийн Minix хувилбарыг бичсэн. Тэр үед оюутан Торвальд сургуулийнхаа Digital Equipment корпорацийн MicroVAX компьютер дээр ажиллахаас залхан Minix хувилбарын боловсруулалт дээр ажиллахаар шийдсэн бөгөөд үүний дүнд уг системийн үндсэн үйлдлүүд болох программуудын хооронд шилжих, файлын систем, драйвер зэргийг агуулсан гол цөм буюу Linux Version 0.02 үйлдлийн систем бий болжээ. Хэрэв Интернэт байгаагүй бол Linux энэ хэвээрээ л үлдэх байсан байх. Интернэтийн тусламжтай энэ системийн талаар олон мянган программистууд, мэргэжилтнүүд мэдсэн. Minix мэдээллийн хэсэгт Торвальд өөрийн боловсруулсан системийг танилцуулсны дүнд уг системийг ашиглах сонирхолтой хэн бүхэнд Интернэтээр дамжуулан үнэгүй тараах нь зөв юм гэсэн шийд гарсан нь маш оновчтой шийдвэр байлаа. Linux системийн эрх нь Free Software Foundation ассоциацийн General Public License лицензийн хүрээнд боловсруулагдсан байна. Энэхүү лиценз нь программын кодыг (source code) худалдах, хуулах, өөрчлөх эрхийг хүссэн хүн бүхэнд олгодог лиценз юм. Үүний үр дүнд дэлхийн бүх программистууд уг системийн программийн кодод шууд хандах боломжтой болж, Linux улам бүр боловсронгуй болж иржээ. 1994 онд сүлжээний ажиллагааг хангах хэрэгсэл, олон зуун программ, программын боловсруулалтыг дэмжих хэрэгсэл болон бусад олон функц бүхий Linux 1.0 үйлдлийн систем бий болсон. Dataquest компанийн мэдээгээр Linux системийг ашиглагч компанийн тоо зөвхөн 1999 онд 27 хувиар өсч, хэрэглэгчдийн тоо 7 саяд хүрсэн байна. Энэ онд International Data корпорациас АНУ, Канадын 788 байгууллага, компанийн дунд явуулсан судалгаагаар судалгаанд хамрагсдын 13 хувь нь уг системийг ашигладаг нь тогтоогджээ. Сүүлийн үед Oracle, Netscape зэрэг томоохон программ хангамж боловсруулагчид уг үйлдлийн системийг дэмжихээ илэрхийлж, хэрэглэгчдийн тоо улам бүр өсөн нэмэгдэж байна. Өнөөдөр Линус Торвальд Transmeta компанид өндөр албан тушаал хашдаг хэдий ч Linux үйлдлийн системдээ урьдын адил их цаг зарцуулдаг хэвээр байна
MAC OS
Mac OS нь Apple Macintosh төрлийн бүх компьютерт зориулсан үйлдлийн систем юм. Энэ үйлдлийн системийг АНУ болон Япон улсад түгээмэл хэрэглэдэг. Макинтошийн анхны үйлдлийн систем нь Apple DOS байсан бөгөөд нэг удаад зөвхөн ганц үйлдлийг гүйцэтгэх чадалтай байлаа. Үүний дараа Mac OS 7.1, 7.5 гарсан нь олон үйлдлийг зэрэг гүйцэтгэхээс гадна MS-DOS болон Windows системийн файлуудтай ажиллах боломжтой болсон. Шинээр гарсан хамгийн сүүлийн хувилбар нь MAC OS 9 юм.
Palm OS
Гарын алганд багтах хэмжээний жижиг PalmPilotкомпьютерт зориулсан үйлдлийн систем юм. 3Comкомпанийн Palm Computing нь жижиг хэмжээний төрөл бүрийн тоон системийн төхөөрөмжүүдийг (PDA- Personal Digital Assistans) үйлдвэрлэдэг юм. Palm OS нь олон үйлдлийг зэрэг гүйцэтгэж чаддаггүй бөгөөд зөвхөн нэг удаад ганц л үйлдлийг хийдэг байна. Ийм учраас үйлдлийн систем нээлттэй байгаа нэг үйлдлийг өөрийн бүх хүчин чадлаараа гүйцэтгэдэг байна. Бусад төрлийн компьютерт хэрэглээний программтай холбоотой өгөгдлийг хатуу дискэнд хадгалдаг бол PalmPilot компьютерт RAM буюу санах ойнд хадгалдгаараа онцлогтой.
Palm OS нь Address book буюу хаягийн жагсаалт, To Do List буюу хийх ажлуудын жагсаалт, Memo Pad буюу тэмдэглэл бичих, мөн тооны машин, нууц үгний хамгаалалт зэрэг хэрэглээний программуудаас бүрддэг.
Graphical User Interface)
Apple корпораци нь Макинтош компьютер дээр график интерфейсийг анх ашигласан бол үүнээс бүр сүүлд Мicrosoft компани нь персонал компьютерт зориулан өөрийн бүтээгдэхүүн болох Windows үйлдлийн системийн анхны хувилбартаа үүнийг ашиглаж эхэлсэн. Сүүлийн үед ашиглагдаж буй хэрэглээний ямар ч программ график интерфэйсээс бүрдсэн байдаг. Таныг компьютерээ асаахад Windows 95 эсвэл Windows 98 системийн аль нэг ачаалагддаг. Компьютер нь үйлдлийн системийг санах ой руу ачаалж, ажиллахад бэлэн болсны дараа дэлгэц дээр янз бүрийн зураг бүхий жижиг дүрсэн тэмдгүүд (icon) гардаг. Эдгээрээс аль нэгийг нь дарснаар тухайн дүрсний цаана байгаа программийг дуудаж ажиллуулдаг. График интерфейс нь программийн цонхнууд,icon буюу дүрсэн тэмдгүүд, хулганы баруун товчлуурыг дарахад гардаг цэс,товчлуурууд, дэлгэц дээр гарсан хуудсыг дээшлүүлж, доошлуулах үүрэг бүхий сум,зураг бүхий жижиг дүрс (toolbar) зэргээс бүрдэнэ.
Компьютер анх гарахад программууд нь графикан байгаагүй бөгөөд зөвхөн текст горимынх байв. Үүний нэг жишээ нь үйлдлийн систем болох DOS юм. Энэ үйлдлийн систем дээр хулганыг ашиглах шаардлагагүй бөгөөд зөвхөн keyboard буюу гарнаас командыг оруулдаг.  GUI -г 1970-аад оны сүүлээр Xerox корпорацийн Palo Alto судалгааны төвд анх зохиосон

Өгөгдлийн баазын тухай

PDF

Хэвлэх

И-мэйл

Бичсэн Бямбабаатар   

2009 оны 11-р сарын 21, Бямба гариг, 02:58

Өгөгдлийн сан нь компьютер дээр тусгай зориулалтын программд оруулсан өгөгдлийн цуглуулга бөгөөд vvн рvv хандах, засварлах болон нэмэхэд хялбар байдлаар хийгдсэн байдаг. Мэдээллийн сан нь талбар (fields), бичилтvvд (records) болон файлаас (files) бvрддэг. Талбар гэдэг нь багана бvхий мэдээлэл бөгөөд бичилт нь нэг мөрөнд байгаа нийт мэдээллийг хэлдэг. Нийт оруулсан мэдээллээ нэр өгч сануулан, файл болгодог. Өөрөөр хэлбэл нэг мэдээллийн санг файл гэнэ. Жишээлбэл: нэг байгууллага ажилчдынхаа телефон утасны жагсаалтыг мэдээллийн санд оруулсан бол ажилчдын нэр, хаяг, утасны дугаар нь талбар болох бөгөөд эдгээр талбарын дор оруулсан мэдээлэл нь бичилтvvд болдог. Ингээд мэдээллийг сануулж нэр өгөхөд файл болж хадгалагдана.

Талбар нь тоо, текстний аль алинаас нь бvрдэж болно. Мөн сvvлийн vед ашиглагдаж байгаа мэдээллийн сангийн программийн тусламжтайгаар фото зургыг ч нэг талбар болгон оруулах боломжтой. Талбарт мэдээллийг заавал оруулах (required), оруулахгvй хоосон орхиж болохуйц (optional) гэсэн 2 төрлөөр мэдээллийг бичиж оруулж болно. Өгөгдлийн сан нь мэдээлэл хайх, статистик мэдээ гаргаж авахад хялбар байдгаараа давуу талтай. Хувь хvн өөрийн гэсэн мэдээллийн сан нээж ашиглаж болохоос гадна дотоод сvлжээнд байгууллагын ажилчид дундаа ашиглах боломжтой. Мөн вэб хуудсан дээр байрлуулсан мэдээллийн сан руу ямар ч хvн хаанаас ч хандах боломжтой байдаг.
Өгөгдлийн баазын хэмжээ янз бүр байж болох бөгөөд энгийн компьютерт багтах эсвэл бүр онлайнаар авах боломжтой.
Микрокомпьютерийн хэрэглээнд өөрийн өгөгдлийн баазыг энгийн database management software-г ашиглан боловсруулж байна.
Үүнд: Paradox, Dbase 5, FoxPro, MS Access, DB2, SQL, Oracle, Sybase . Энэ нь программыг оюутнууд судалгаа боловсруулах, худалдааны хүмүүс хэрэглэгчийн худалдан авалтыг бүртгэх, захиалга авах зэрэгт зориулсан өгөгдлийн баазыг боловсруулахад хэрэглэнэ.
Харин зарим бааз нь энгийн микрокомпьютерт хадгалагдаж багтахааргүй том байдаг. Гагцхүү онлайнаар хандалт хийнэ. Энэ өгөгдлийн баазыг information utilities гэх бөгөөд төлбөртэй, төлбөргүй хандалт хийлгэдэг байна.
Олон нийтийн мэддэг information utilities бол America Online, Compuserve & MS Network.
Бусад төрлийн өгөгдлийн баазад shared or distributed бичлэгтэй өгөгдлийн бааз ордог бөгөөд үүнд зөвхөн тухайн байгууллагын эсвэл компанийн ажиллагсад эсвэл тодорхой бүлэг хүмүүс хандалт хийхийг зөвшөөрнө.
Shared or Distributed Database
• Shared: Нэг байрлалд байгаа нэг байгууллага эсвэл компанийн хэрэглэгчид өгөгдлийн баазаа хуваан ашиглахыг хэлнэ. Энэ нь өгөгдлийн бааздаа дотоод сүлжээний тусламжтай хандах бөгөөд өгөгдлийн бааз нь мини эсвэл mainframe компьютер дээр суурилдаг.
• Distributed: Өөр өөр байршилд (client server-ээр холбогдсон) өөр өөр компьютерууд өгөгдлийн баазыг хадгалах бөгөөд үүнийг distributed гэнэ. Жишээ нь: Дэлгүүрийн худалдан авалтын дүр зургийг харъя гэвэл өөрийн дэлгүүрийн сүлжээнүүд дээрээ байрлах компьютерүүдээс тайланг авах хэрэгтэй болно. Харин ажилчны тухайд энэ өгөгдөл нь хаанаас ирж байгааг мэдэхгүй. Гэлээ ч нийт өгөгдлийг авч түүнд хандаж чадна.
Database Administrator- Өгөгдлийн баазын администратор
Энэхүү өгөгдлийн баазыг байнга хянаж удирдах хүн зайлшгүй байх хэрэгтэй болдог бөгөөд түүнийг database administrator гэдэг. Түүний үүрэг нь:
• Өгөгдлийн баазын дизайн, гүйцэтгэл, үйлдэл: DB-ын дизайныг гаргахад DBA тусална. Мөн DB-д хэдий хэмжээний дискний зай хэрэгтэйг тодорхойлох, файл болон бичлэгүүд хэрхэн бичигдэх, устгагдах, хэрхэн өөрчлөлт хийж болохыг тодорхойлно.
• Coordination with users: DBA хэрэглэгчийн хандалтын зэрэглэл, стандарт, зааврыг тодорхойлох, үйл ажиллагааг хянах, хүсэлтэд зэрэглэл тогтоох, хэрэглэгчийг докуминтацчилах, оролтын процедурыг бий болгох зэрэг үүрэг гүйцэтгэнэ.
• System security: DBA нь өгөгдлийн баазад хандах эрхгүй хүн хандахаас сэргийлэх хяналтын системийг суурилуулна.
• Backup & recovery: Өгөгдлийн баазын эвдрэл эсвэл устал нь бүхэл бүтэн байгууллагын үйл ажиллагаанд нөлөөлнө. Иймд DBA нь тэр баазын нөөцийг байнга бэлтгэж байх ёстой. Мөн аливаа аюул тохиолдоход өгөгдөл, үйлдлийг сэргээх төлөвлөгөөг боловсруулан бэлтгэсэн байх.
• Performance monitoring: DBA нь DB хэрэглэгчдэд зөв хүрч ажиллаж байгаад системд хяналт тавих ёстой. Энэ талын ихэнхи гомдол нь DB-д олон хүн хандалт хийснээр удаан байснаас үүддэг.

Компьютерийн тухай үндсэн ойголтууд

PDF

Хэвлэх

И-мэйл

Бичсэн Бямбабаатар   

2009 оны 10-р сарын 26, Даваа гариг, 04:21

Төрлүүд
- Микро компьютер (Micro computer)
- Мэйнфрэйм (Mainframe computer)
- Сервэр (Servers)
- Мини компьютер (Mini computers)
- Зөөврийн мэдээлэл хүлээн авагч (Portable data entry terminal)
- Тусгай зориулалтын компьютер (Embedded computer)
- Супер компьютер (Super computer)
Персонал компьютер
Персонал компьютер гэж үнэ өртөг, хэмжээ, боломжийн хувьд хувь хүмүүс ашиглаж болох компьютерийг хэлдэг. Персонал компьютерыг эхэндээ микрокомпьютер гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд ихэвчлэн сонирхогчид болон мэргэжлийн хүмүүсийн хүрээнд ашигладаг байв. Харин 1970 - аад оны сүүлчээс компьютерийг олноор нь угсран гаргаж эхэлснээр нийтийн хэрэгцээнд улам нэвтрэх болсон бөгөөд энэ үеээс программ хангамжийн талд илүү анхаарах болжээ. Программ хангамжийн бүрэлдэхүүнд текстэн болон хүснэгтэн мэдээллийг боловсруулах, төрөл бүрийн тоглоом гэх мэтийн олон тооны тусгай зориулалтын программууд багтана.

Зөөврийн компьютер
Сүүлийн үед персонал компьютер нь ширээний, зөөврийн зэргээр хийцийн хувьд төрөлжиж, Microsoft Windows, Mac OS, Linux гэсэн үйлдлийн системүүд хэрэглэх болсон төдийгүй өндөр хурдаар Интернет, локал сүлжээнд холбогдох боломжтой болсон.

Компьютерийн Хэрэглээ
Персонал компьютерыг текст боловсруулах, Интернет ашиглах, е-мэйл, факс мэтийн тоон мэдээлэл дамжуулах, мультимедиа ашиглах, компьютер тоглоомоор зугаацах, компьютерийн программчлал дээр ажиллах зэрэгт өргөнөөр ашигладаг бөгөөд хэрэглэгчийн зүгээс эдгээр хэрэглээний программуудыг ажиллуулах талаар ихээхэн мэдлэгтэй байх шаардлагатай болсон. Гэхдээ ихэнх программ хангамжийг хэрэглэхэд хялбар, эвтэйхэн байдлаар зохиосон байдаг тул компьютерийг хэрхэн программчлахыг мэдэх шаардлага байхгүй.

Мэдээллийг дүрслэх хэмжих
Биет бүхэн тодорхой урттай, жинтэй, эзэлхүүнтэй байдгийн адил мэдээлэл бодитой оршдог тул мөн хэмжээтэй, багтаамжтай байна. Иймд мэдээллийн эзэлхүүн гэсэн ойлголтыг авч үздэг. Мэдээллийг дүрсэлж байгаа 2-тын цифрийн нийт тоог мэдээллийн эзэлхүүн буюу түүний санах ойд хадгалагдах багтаамж гэнэ. Мэдээлэл бүхэн тодорхой хурдтайгаар дамждаг. Мэдээллийн багтаамж, мэдээлэл солилцох, дамжих хурдыг бит, байтаар хэмжинэ. 1 секундэнд дамжих битийн тоог мэдээллийн дамжих хурд гэнэ. Мэдээллийг дүрслэхэд тэмдэгтүүдийн дараалал маш чухал. Энэ дарааллаас хамаарч мэдээллийн агуулга янз бүр болж өөрчлөгддөг. Яг ижил тэмдэгтээс тогтсон мэдээлэл өөр өөр утгатай мэдээллийг илэрхийлж байдаг. Мэдээллийг ямар нэг цагаан толгойн тэмдэгт ашиглан дүрсэлдэг. Компьютерт мэдээллийг 0 ба 1 гэсэн хоёр цифрээр тодорхойлогдох хоёртын тооллын системд авч үздэг. Утга нь 0 ба 1-ийн аль нэгийг авах мэдээллийг 1 бит (bit) гэнэ. Найман бит мэдээллийг 1 байт (byte) гэдэг. Компьютерт ашиглагдаж байгаа аливаа тэмдэгт 1 байт хэмжээтэй байна. Компьютерт анхдагч мэдээллийг оруулах гол хэрэгсэл нь түүний товчлуурт гар юм. Энэ гар дээр байрласан үсгүүд, цифр, тусгай тэмдэгтүүд нь програмчлалын бараг бүх хэлэнд хэрэглэгддэг цагаан толгойг үндсэндээ төлөөлж чадна. Иймд машинд нэг тэмдэгт оруулахад түүнд харгалзах 2-тын код нь машинд ордог гэж ойлгоно. Компьютерт ашиглагдаж байгаа тэмдэгт бүр өөрийн гэсэн кодтой байна. Тухайбал Латин цагаан толгойн "А" үсэг крилл цагаан толгойн "А" үсэг хоёр ижил бичигдэх боловч код нь өөр байна.Мөн зурган мэдээллийг кодчилж болно. Байт нь мэдээллийн хэмжүүрийн үндсэн нэгж мөн боловч их хэмжээний мэдээллийг томоохон нэгжүүдээр хэмждэг.
1Кило байт = 1Кбайт = 1024 байт
1Мега байт = 1Мбайт = 1024 Кбайт
1Гига байт = 1Гбайт = 1024 Мбайт
Номын 1 хуудсанд 50 мөр багтаж 1 мөрөнд 60 тэмдэгт байдаг гэж үзвэл уг хуудасны мэдээлэл нь 30000 байтын багтаамжтай болно. 10 Гига байт мэдээлэл гэдэг нь 500 м өндөртэй 5 сая хуудастай ном гэсэн үг. Компьютерт өргөн хэрэглэгдэж байгаа тэмдэгтүүдийн код нь тогтмол шинж чанартай байдаг. Машинд нийт 256 тэмдэгт ашиглах боломжтой бөгөөд эхний 128 тэмдэгтийг үйлдвэрээс үлдсэн тэмдэгтийг компьютер хэрэглэгч орон бүр өөр өөрийн бичгийн цагаан толгойгоор орлуулж болно. end

hkana

<< шинэ бичлэгүүд | Нүүр хуудас | өмнөх бичлэгүүд >>

Компютерийн бүтэцийн тухай

2010-11-7,

Комьпютерийн эд анги 



Персонал компьютерийн бүрэлдэхүүн хэсгүүд.

Орчин үеийн персонал компьютерууд маш энгийн тоног төхөөрөмжүүдээс
бүрдэж, түүнийг солих ба ашиглахад их хялбар болсон. Компьютерийн
техник нь хөгжлийнхөө явцад өөрийн бүрэлдэхүүн эд ангиудаа нэгтгэж
хөгжисны ачаар өнөө үед түүний эд ангиудын тоо багассан. PC ийн
төхөөрөмжүүд нь харьцангуй бие даасан шинж чанартай байдаг.
Өнөө үеийн компьютерт нийтлэг байх ёстой үндсэн тоног төхөөрөмжүүд
бол:

· Motherboard (Эх хавтан)
· Processor (Процессор)
· Memory RAM (Санах ой)
· Case (Chasis) Гэр
· Power supply (Тэжээлийн блок)
· Floppy drive (Уян диски хөтлөгч)
· Hard disk (Хатуу диск)
· CD-ROM,CD-R буюу DVD-ROM хөтлөгч
· Keyboard (Гар)
· Mouse (Хулгана)
· Video card (Видео карт)
· Display (Дэлгэц)
· Sound card (Дууны карт)
· Speakers (Чанга яригч)
· Ports (Цуваа болон зэрэгцээ портууд)
Үүнээс гадна web camer, scanner, modem, microphone, flash disk гэх мэтийн
төхөөрөмжүүдийг өдөр тутмын ажиллагаандаа бид нар ашиглаж байна.
Одоо эдгээр тоног төхөөрөмжүүдийн тухай товчхон танилцуулья.

Motherboard (Эх хавтан)

Эх хавтан бол системийн цөм нь юм. Учир нь түүнд бүх тоног төхөөрөмжүүд
холбогдоно. Мөн тэр өөрөө бүх төхөөрөмжөө хянаж удирдана. Эх хавтанууд
төрөл, хэмжээ дүрсээрээ ялгаатай байдаг ч ямар ч эх хавтан доорхи
хэсгүүдийг заавал агуулж байдаг.
· Процессор суулгах үүрнүүд (socket, slot)
· Процессорын тэжээлийг тогтворжуулах хэсэг
· Уг эх хавтангийн чип (chipset)
· Нэн шуурхай ойнууд (Cache memory)
· Санах ойнуудыг суулгах үүрнүүд (SIMM,DIMM sockets)
· Нэмэлт төхөөрөмжүүд суулгах үүрнүүд (Bus slots)
· Тогтмол санах ой (ROM BIOS)
· Цаг болон CMOS ийн батери
· Jumpers
· Залгуурууд (Connectors)

Оригнал Эх хавтан дээрхи микросхемүүдийг үйл ажиллагааны төрлөөр нь
нэгтгэсэн хэлбэрийг Chipset гэдэг. Үнэн чанартаа бол chipset нь бас л нэг эх
хавтан гэсэн үг юм. Тухайн компьютерт дэх эх хавтангийн Chipset нь бүх тоног
төхөөрөмжөө хянаж зохицуулдаг. Тухайвал: Төв процёссор түүнд холбогдох
орох гарах замууд, Нэн шуурхай санах ой болон шуурхай санах ойнууд, нэмж
суулгадаг төхөөрөмжүүдийн гол замууд болон системийн бүх нөөцүүдийг
бүгдийг нь хянаж зохицуулдаг.
Мөн chipset-ийн хамгийн гол үүрэг бол уг эх хавтангийн харектерстикийг
тодорхойлж байдаг. Өөрөөр хэлбэл ямар процессор, санах ойн (RAM) багтаамж,
ямар төрлийн өргөтгөлийн картууд (PCI, ISA), ямар багтаамжтай диски уг эх
хавтанд таарах вэ? гэдгийг тодорхойлж байдаг гэсэн үг юм. Сүүлийн үеийн
процессорууд дотор нь нэн шуурхай санах ойнууд нь хийгддэг болсон. Мөн эх
хавтан дээр BIOS гэсэн тогтмол санах ой байрладаг.
Энэ нь хамгийн түрүүнд POST (Power-On Self Test) гэсэн программыг ажиллуулдаг.
Дараа нь үйлдлийн системийг ачаална. Системийн бүх тохиргоог BIOS д хадгална.

Processor (Процессор)

Төв процессор бол нэг ёсондоо компьютерийн хөдөлгүүр юм. Түүнийг бас CPU
(Central processor unit) гэж дууддаг. Энэ бол хамгийн чухал чип юм. Учир нь
компьютер доторх мэдээллийн урсгалыг зохицуулах, арифметик, логик үйлдэл
энд хийгдэнэ. Төв процессор нь дээрхи ажиллагааг гүйцэтгэхийн тулд оролт, гаралт,
хадгалах төхөөрөмжүүдийг өөртөө холбон ажиллуулдаг. Орчин үеийн
процессорууд нь хэдэн арван сая транзисторуудыг маш жижиг талбайд багтааж
чадсан байдаг.
Төв процессор нь компьютерийн төхөөрөмжүүдийн хамгийн үнэтэй бөгөөд хамгийн
жижиг төхөөрөмж юм. Сүүлийн үеийн процессоруудын үнэ буурч, ажиллах хурд улам
ихэсэж, овор хэмжээ багасаж байна.

Memory (RAM) Шуурхай санах ой.

Ямарч компьютерийн нэг гол үзүүлэлт бол Memory (RAM) Шуурхай санах ой юм.
Үүнийг бид RAM гэж дууддаг. Шуурхай санах ойн нь компьютерийн мэдээллийг
түр хадгална. Өөрөөр хэлбэл самбар дээр бичсэн зүйлээ уншаад, дараа нь арилган
дахин бичихтэй адил зарчмаар ажилладаг. Яагаад шуурхай санах ой гэсэн юм бэ?
гэвэл компьютерийг ажиллаж байх хугацаанд л тэр ажилладаг. Тэгээд комьютерыг
унтраахад түүнд байсан бүх мэдээлэл устаж үгүй болно. Харин тогтмол санах ойн
хувьд ийм зүйл байдаггүй. Өөрөөр хэлбэл түүнд байгаа мэдээлэл устаж үгүй болдоггүй.
RAM-ийг гаднаас худалдаж аваад өөрийн компьютертаа нэмэж суулгаж болно.
Энэ ажиллагаа бол их энгийн байдаг.

Case (Chasis) Гэр

Компьютерийн гэр дотор түүний үндсэн бүрэлдэхүүн хэсэг байрлана. Тухайвал.
Эх хавтан, тэжээлийн блок, диск хөтлөгчүүд, нэмэлт картууд. Компьютерийн гэр нь
ерөнхийдөө босоо, хэвтээ гэж хоёр төрлийн байдаг. Сүүлийн үеийн зарим гэрүүдийг
задалж, төхөөрөмжүүдийг нэмж суулгах болон авахад их хялбархан болсон. Гэрүүд
нь агаарын урсгал солилцож байх үүднээс жижиг нүхнүүдтэй байдаг. Ихэнх
компьютерийн гэр нь тэжээлийн блоктойгоо хамт ирдэг.

Power supply (Тэжээлийн блок)

Тэжээлийн блок нь компьютерийн хамгийн чухал төхөөрөмжүүдийн нэг юм.
Энэ нь хувьсах гүйдлийг тогтмол гүйдэл болгон компьютерт тохируулан хувиргах
үүрэгтэй. Ихэнхи тэжээлийн блок нь хувьсах 110v/220v хүчдлийг 3.3 v, 5v, 12v
тогтмол хүчдэл нь болгодог. Тэжээлийн блокийн хүчин чадал нь ваттаар хэмждэг.
Тэжээлийн хэсэгт хөргөлтийн сэнс заавал байдаг. Энэ нь түүний элемэнтүүдийг
хэт халалтаас хамгаална.

Floppy drive (Уян диски хөтлөгч)

Уян диски хөтлөгч болон диск нь персональ компьютерийн ууган төхөөрөмжүүдийн
нэг юм. Уян диски хөтлөгч нь хамгийн энгийн хямдхан төхөөрөөмж нь юм. Түүний
үндсэн үүрэг зориулалт уян дискнээс мэдээлэл унших, бичих зориулалттай төхөөрөмж
юм. Мэдээллийг цахилгаан соронзон аргаар уян дискэнд бичдэг. Энэ төхөөрөмжийн
нэрийг А,В гэж нэрлэнэ.
Сүүлийн үед CD, DVD, Flash гэсэн илүү давуу талтай дискнүүд хэрэглэж байгаа
боловч уян диск хөтлөгч болон диск нь олон жил компьютерт хэрэглэгдэж ирсэн
тэр байр сууриа алдаагүй л байна. Энэ диск хөтлөгч нь хуучин үйлдлийн
системүүдийг компьютерт шинээр суулгах, системийн файлуудыг хадгалах,
компьютерийг ажилд бэлтгэх үед их өргөн хэрэглэдэг.

Hard disk (Хатуу диск)

Хатуу диск нь компьютер дээрхи бүх программ, өгөгдлүүдийг хадгалдаг үндсэн
төхөөрөмж юм. Энэ нь нэг гол дээр бэхлэгдсэн платтер гэж нэрлэгдэх хэд хэдэн
нимгэн металл гадаргуу дээр мэдээллийг цахилгаан соронзонгийн аргаар
бичиж хадгална.
Хатуу дискийн төхөөрөмж нь мэдээлэл бичих, унших толгойнуудтай байна. Хатуу
диски нь нэг ёсондоо компьютерийн агуулах сав юм. Хатуу дискийн гол үзүүлэлт
бол багтаамж юм. Энэ мөн компьютерийн гол үзүүлэлтүүдийн нэг болдог юм.
Өнөө үеийн хатуу дискүүдийн багтаамж нь хэдэн арван гигабайт (Gigabyte) болсон.
Хатуу дискний тухай дараа дараагийн хичээлээр дэлгэрэнгүй гарна. Хатуу дискийг
ажиллаж байхад нь түүний дохиоллын гэрэл асдаг.Та бүхэн анзаарсан байх.
Компьютерийн нүүрэн талд жижиг гэрэл байнга анивчиж байдаг. Энэ үед
компьютерийг гэнэт тэжээлээс салгахгүй байх хэрэгтэй.

CD-ROM,CD-R буюу DVD-ROM хөтлөгч

Эдгээр төхөөрөмжүүд мөн мэдээллийг хадгалах, зөөх зориулалттай
төхөөрөмжүүд юм. Их багтаамжтай тогтмол шинжтэй мэдээллийг хадгалахад
тохиромжтой юм. Тухайвал: Толь бичиг, кино, дуу гэх мэт. Сүүлийн
компьютерууд бүгд CD уншдаг төхөөрөмжүүдтэй ирдэг болсон. Эхний үед
түүн дээрх мэдээллийг зөвхөн уншиж ашиглаж байсан. Түүнээс биш арилгах
болон дахиж бичих боломжгүй байсан. Өнөө үеийн CD, DVD нууд бол бичиж,
арилгаж, уншиж болдог болсон. Энэ төрлийн дискийг ерөнхийд нь гурав хуваадаг.
· Эхний нь зөвхөн уншдаг CD,
· Хоёр дахь нь нэг удаа бичээд олон дахин уншиж ашигладаг CD,
· Сүүлийнх нь олон дахин бичиж, олон дахин арилгаж болдог CD гэж хуваагдаг.
Сүүлийн хувилбар нь хамгийн их ирээдүйтэй юм. Харин одоохондо бусад CD ийг
бодвол арай илүү үнэтэй байна.

Keyboard (Гар), Mouse (Хулгана). Энэ хоёр төхөөрөмжийн тухай өмнөх хичээлүүдэд
тодорхой бичсэн. Энэ 2 бол компьютерт мэдээлэл оруулдаг төхөөрөмжүүд. Бусад
төхөөрөмжүүдээс гоц ялгарах зүйл гэвэл ямагт хүн компьютерттай ажиллах бүрт
энэ хоёр төхөөрөмжийг заавал ашигладаг.

Video card (Видео карт)

Дэлгэц дээр бичиг, дүрс зураг гаргах үйлдлийг монитор ба видео карт хамтдаа
гүйцэтгэнэ. Зарим үед видео адаптер гэж дуудна. Видео карт нь компьютерийн
командыг монитор ойлгох хэлбэрт хөрвүүлнэ. Бүх төрлийн видео карт нь 4 үндсэн
хэсгээс бүрдэнэ.
· Video chip or chipset,
· Video RAM,
· DAC(Digital to Analog Converter),
· BIOS.
Видео чип нь дэлгэц дээр гарах мэдээллийг удирдаж видео RAM руу дамжуулах
үүрэгтэй. Видео RAM нь мэдээллийг монитор руу дамжуулахын өмнө хадгалж
байдаг. Видео RAM байгаа мэдээллийг DAC уншиж тоон сигналыг аналог сигнал
болгон хувиргана. BIOS д түүний driver программууд байдаг.

Display (Дэлгэц)

Ихэнхи монитор нь системийн блокоос тусдаа байдаг. Түүний цахилгаан хэлхээ,
эд ангиуд нь өөрийн хамгаалалтын гэрт байрладаг. Мониторд үндсэн 3 үзүүлэлт
байдаг.
· Диагоналийн хэмжээ нь (diagonal size) инчээр
· Нягтрал ба тодрол (Resolution) нь цэгийн тоогоор
· Дүрс сэргээх хурд (Refresh) нь герцээр тус тус илэрхийлэгдэж байдаг.

Диагналийн хэмжээ нь ерөнхийдөө 14-21 инч байдаг. LCD мониторууд бол
11-14 инч байна. Тусгай зориулалтаар ашигладаг бага диагональтай монитор
бас байдаг. Ер нь том хэмжээтэй дэлгэцтэй ажиллах нь тохиромжтой байдаг.
Тодрол ба ялгарал нь дэлгэц дээр дүрс бүтээгч өчүүхэн бага цэгүүдийн
хоорондох зай юм. Энэ зай хэдий чинээ бага байна дүрс төдий чинээ сайн байдаг.
Сэргээх хурд герцээр хэмжигдэж, монитор нэг секундэд хэдэн удаа бүтэн
дэлгэцийн дүрсийг сэргээж байгааг тодорхойлно. Энэ хурд өндөр байх тусам
нүдэнд ядаргаа багатай байдаг. Энэ давтамж нь компьютерийн дэлгэцийн
хувьд хамгийн багадаа 60 гц байдаг. Өнөө үеийн мониторууд 100 гц байгаа.

Sound card (Дууны карт)

Дууны карт нь компьютерийн дуу авиаг тод цэвэр дуугаргах зориулалттай.
Энэ карт нь өргөтөлийн сууринд суулгадаг ба эх хавтантай (Onboard) хамт
гэж 2 янз байдаг. Дууны картны
тусламжтайгаар дуу хөгжим, яриа болон бусад дуу авиаг сонсоно. Энэ картанд
хэд хэдэн оролт гаралт
байдаг. Түүнд нь чанга яригч, өсгөгч, микрофон, хөгжмийн залгуур зэргийг
залгадаг.

Speakers (Чанга яригч)

Дууны картаас гарах дуу авиаг сонсох үүрэгтэй. Энэ төхөөрөмжийн үндсэн
үзүүлэлт нь чадал байдаг. Чанга яригч нь идэвхитэй ба идэвхигүй гэж хоёр
төрлийн байдаг.

^_^..::Компютер

2011 оны 02-р сарын 16, Нийтэлсэн Дэмчиг ах нь

Компьютерийн ертөнцөд Техник хангамж (hardware) гэдэгт компьютерийн бүх физик бүрэндэхүүн хэсгүүд багтана. Жишээ нь: дэлгэц, гар, хулгана, санах ойн микросхемүүд, хатуу диск драйв (hard) г.м. Програм хангамж гэдэг нь тухайн зорилгыг биелүүлэхийн тулд техник хангамжийг удирдах зааврууд юм. Түүнчлэн техник хангамж нь өгөгдөл болон тэдгээрийн зааврын аль альныг нь дамжуулах ѐстой ба тэжээлээр хангах цахилгаан систем шаардлагатай байдаг. Учир нь эдгээр бүрэлдэхүүн хэсгүүд бүгд цахилгаан төхөөрөмж юм.

Хэрэглэгчид компьютертэй харьцахдаа өөрийн хийх үйлдлээ гар, хулганыг ашиглан програм хангамжинд ойлгуулж өгдөг (Зураг1-2). Хэдий тийм боловч програм хангамж нь тэдгээр заавруудыг техник хангамж ойлгохуйц хэлбэрт хувиргаж өгөх шаардлагатай. Компьютерийн дотоодод тодорхойлогддог хамгийн энгийн төлөв болох on/off нь yes/no гэсэн энгийн хэлбэрт техник хангамж-програм хангамж, програм хангамж-програм хангамжийн хооронд байнга нэгээс нөгөөд шилжиж байдаг.

Вакум хоолойд буюу чийдэн ашиглан цахилгаан цэнэгийг хадгалхаар оролдсоор байсан. Цэнэгийн тусламжтай тэнд ямар тэмдэгт хадгалагдаж байгааг олох боломжгүй байсан. Аравтын тооллын системийн 1-9 хүртлэх бүх тоог цахилгаан цэнэгийн өсөх дарааллаар хадгалахад чийдэн бүдгээс тодруу дараалсан дарааллаар асаж байсан. Гэсэн хэдий ч тод бүдэг асаж байгаа үүдийг хооронд нь ялгахад амаргүй байжээ. Түүний дараа 1940 онд John Atanasoff гялалзсан санаа дэвшүүлсэн нь on/off гэсэн хоѐрхон утгыг ашиглан өгөгдлийг хадгалж мөн уншиж болно гэсэн санаа байв. Энэ нь цахилгаан цэнэгтэй эсвэл цахилгаан цэнэггүй гэсэн утгатай ба унших бичихэд маш хялбархан байсан. Чийдэнгийн хувьд бүүр хялбар, чийдэн асаалттай, чийдэн унтраалттай гэсэн утгыг илэрхийлнэ. Өгөгдлийг зөвхөн хоѐрхон төлөвт хадгалах, унших энэ технологийг Binary гэж нэрлэх бөгөөд 0 ба 1 гэсэн хоѐр цифрийг ашигдалаг технилоги юм. Өөрөөр хэлбэл binary нь хоѐртын тооллын систем юм. Энэ системд 0, 1 цифрүүд нь бит эсвэл хоѐртын цифр гэгдэнэ. Үүний учир нь тоон систем нь найм найман битээр групп үүсгэж ашиглагдхаар зохиогдсон ба нэг группийг байт гэнэ (дөрвөн битийг nible гэнэ). Компьютерт бүх тооцоог хоѐртын тооллын системээр хийнэ. Хоѐртын тооллоор тоолвол: 0, 1, 10, 11, 100, 101…

Процессор нь оролтын төхөөрөмжөөс ирсэн өгөгдлийг уншиж, процессорын гаралтаас гаралтын төхөөрөмжрүүбичдэг.

Процессор төхөөрөмжтэй холбогдох арга. Төхөөрөмжүүд нь CPU-д өгөгдөл илгээх, CPU-нээс өгөгдлийг хүлээн авах ѐстой. Магадгүй төхөөрөмжид удирдлага хэрэгтэй байгаа тохиолдолд эсвэл CPU-нээс үйлчилгээ хүссэн үед CPU үйлдлийн зааврыг түүнлүүилгээдэг.

Оролтийн төхөөрөмж

Оролтын үндсэн төхөөрөмжүүд нь гар, хулгана бол гаралтын үндсэн төхөөрөмжүүд нь дэлгэц, принтер юм. Гар (keyboard) бол хамгийн анхны оролтын төхөөрөмж юм. Өнөөгийн байдлаар өргөтгөсөн гар гэж нэрлэгдэх 104 товчлуур бүхий гарыг өргөн хэрэглэж байна. Хүний гар болон бугуйн хөдөлгөөнд тухтай байхаар бүтээгдсэн гарыг эргономик гар гэдэг. Зарим гар нь хулганы портыг агуулах тул хулганыг гартай шууд холбодог. Гэвч хулганыг нь ихэвчлэн компьютерийн case-ны ард байрлах хулганы портонд холбодог. Гар нь кабель утсаараа дамжуулан компьютерийн хайрцаг (case)-ний дотроос тэжээлээр хангагддаг,

Хулгана бол дэлгэц дээрхи заагчийн хөдөлгөөнийг удирдах, сонголтыг хийхэд ашиглагддаг заагч төхөөрөмж юм. Хулганы доод талд эргэлдэгч бөмбөлөг эсвэл оптик мэдрэгч байх бөгөөд эдгээр нь заагчийн байрлалыг удирдаж шилжих замыг заадаг. Хулганы дээд талд нэг, хоѐр эсвэл гурван товчлуур байх ба програм хангамжаасаа шалтгаалж ялгаатай үүргийг гүйцэтгэдэг. Жищээлбэл Windows XP үйлдлийн системд хулганы зүүн товчийг командыг биелүүлэхэд, харин баруун товчийг командын талаар мэдээллийг үзүүлэхэд ашигладаг.

Гаралтын үндсэн төхөөрөмжүүд бол дэлгэц, принтер юм. Анхны гаралтын төхөөрөмж болох дэлгэц нь мэдээллийг дүрслэн үзүүлдэг. Дэлгэц дээр дүрслэн үзүүлэх цэгийн тоо дэлгэцийн хэр тод дүрслэлтэйг илэрхийлэх ба уг тоо болон хэмжээгээрээ дэлгэцнүүд өөр өөр байна.
Дараагийн чухал төхөөрөмж бол мэдээллийг цаасан дээр хэвлэж гаргадаг гаралтын төхөөрөмж болох принтер юм. Принтерийг hard copy төхөөрөмж гэдэг. Бэхтэй, лазерийн, дулааны, хатуу бэхтэй, цэгэн шивэгч зэрэг төрөл бүрийн принтерүүдийг ашиглаж байна. Дэлгэц, принтер тус тусдаа тэжээлээр хангагддаг. Зарим компьютерийн хайрцаг (case) дэлгэцний тэжээлд зориулсан тэжээлийн гаралттай байдаг.

Дотоод техник хангамж

Өгөгдөл, заавруудыг хадгалах, боловсруулах бүхий л үйлдлүүд компьютерийн хайрцаг (case)-ний дотор явагддаг тул эдгээрийг дотоод техник хангамж гэдэг. Эдгээр үйлдлүүдийг гүйцэтгэхэд оролцдог төхөөрөмжүүдийг судлахын өмнөкомпьютерийн хайрцаг (case)-ийг нээхэд харагддаг төхөөрөмжүүдийн талаар ярилцъя. Ихэнх компьютерийн хайрцаг (case)-ний дотор дараах төхөөрөмжүүд байна.

•Процессор, санах ой ба бусад бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг өөр дээрээ агуулах эх хавтан

•Уян диск, хатуу диск ба CD-ROM төхөөрөмжүүд мэтийн тогтмол хадгалах төхөөрөмжүүд

•Хайрцаг (case)-ний дотоод төхөөрөмжүүдийг тэжээлээр хангах тэжээлийн блок, залгууруудын хамт

•Процессорыг гадаад дотоод төхөөрөмжүүдтэй холбох хавтангууд

•Төхөөрөмжүүдийг холбох хавтан болон эх хавтантай холбосон кабелиуд

Хэлхээ бүхий холболтын хавтан нь микрочипүүд эсвэл интеграл схемүүдийг (ICs-Integrated Circuits) агуулсан хавтан бөгөөд эдгээр чипүүд нь хэлхээгээр холбогддог. Зарим холболтын хавтанг өргөтгөлийн картууд (expansion card) гэдэг. Тэдгээр нь эх хавтан дээр байрласан урт нарийхан өргөтгөлийн слот (expansion slot) дээр сууна. Бүх холбох хавтан нь микрочипүүдийг агуулах ба эдгээр чипүүдийн ихэнх нь нийлмэл метал ислийн хагас дамжуулагчийн (CMOS-complementary metal-oxide semiconductor) технологийг ашиглан үйлдвэрлэгддэг. Ийм технологийн чипүүд нь өмнөх технологи болох TTL (transistor-transistor logic) буюу транзистор транзисторын логик технологоор угсрагдсан чипүүдтэй харьцуулахад бага цахилгаанаар ажилладаг, халалт багатай байдаг. Компьютерийн хайрцаг (case)-ний дотор хатуу диск, уян диск, тэжээлийн блок, CD-ROM төхөөрөмжүүд нь тус бүртээ өөрийн гэсэн хайрцагтай байна. Компьютерийн хайрцаг (case)-ний дотор хоѐр төрлийн кабелийг ашиглана. Үүнд:
Төхөөрөмжүүдийг нэгээс нөгөөд холбох өгөгдлийн кабель
Төхөөрөмжүүдийг тэжээлээр хангах тэжээлийн залгуур буюу тэжээлийн кабель
Тэдгээрийг хэлбэрээр нь хялбархан ялгаж чадна. Өгөгдлийн кабель нь хавтгай, өргөн байдаг бол тэжээлийн кабель жижиг дугариг хэлбэртэй байдаг. Ингэж таних арга нь тийм ч найдвартай арга биш тул кабелийг тодорхойлох хамгийн сайн арга бол ямар ямар төхөөрөмжүүдийг холбосноос харж тодорхойлох явдал юм.

Эх хавтан

Компьютерийн хамгийн том, хамгийн чухал схем бүхий хавтан бол эх хавтан юм. Заримдаа үндсэн хавтан (mainboard), системийн хавтан (systemboard) гэх нь бий. Эх хавтан нь өөртөөпроцессорыг суулгах бөгөөд ихэнх боловсруулалтыг гүйцэтгэхэд оролцдог. Мөн эх хавтан бол компьютерийн хайрцаг (case)-ний дотоод төхөөрөмжүүдээс хамгийн төвөгтэй нарийн хэсэг юм. Бүрэлдхүүн хэсэгт

Боловсруулалтын турш голлох үүрэгтэй оролцдог:
-Төв боловсруулах төхөөрөмж (CPU-central processing unit), компьютерийн хамгийн чухал чип юм.
-Нэмэлт чипүүд (chip set) нь эх хавтангийн олон төрлийн ажиллагааг удирдсанаар процессорт дэмжлэг үзүүлдэг.
Түр хадгалах хэсгүүд:
-Шуурхай санах ой (RAM) нь боловсруулагдаж буй өгөгдөл, зааврыг түр хадгална.
Кэш санах ой (cache) нь санах ойд хандалтыг хурдасгана. (Процессорын төрлөөс хамаарад заавал байх албагүй.)
ž
Процессорыг бусад төхөөрөмжүүдтэй холбох хэсэг:
-Эх хавтан дээрх замууд (trace) ба утаснууд(wire)
-Өргөтгөлийн картуудыг эх хавтантай холбодог өргөтгөлийн слотууд
-Холболтын синхрончлолд зориулагдсан системийн цаг
Цахилгааны систем:
-Эх хавтан болон өргөтгөлийн картыг цахилгаанаар хангах тэжээлийн блокийн холболтууд
Эх хавтан дээр хадгалагдсан өгөгдөлд тохируулга хийх, програмчлах:
-Флэш ROM санах ойн чип нь техник хангамжийн үндсэн функцуудын удирдлагыг хадгалж байдаг (үүний талаар дараа дэлгэрүүлэх болно).
-CMOS setup чип нь тохиргоооны өгөгдлийг барьж байдаг.

ЭХ ХАВТАН (motherboard)

Энэ удаа бид компьютерийн эх хавтангийн тухай ярилцана. Компьютерийн гэрийг (case) нээхэд эх хавтан (motherboard) харагдана. Ер нь компьютерийн гэрт хамгийн гол төхөөрөмжүүд байрладаг. Тухайвал: Уян, хатуу, компакт диск унших төхөөрөмжүүд,төв процессор, түүний байрлах суурь, санах ойнууд, тэжээлийн блок, гадаад төхөөрөмжүүдийг залгахад зориулсан үүрнүүд гэх мэт олон төхөөрөмжүүд байрладаг.
Мөн түүн дотор motherboard [эх хавтан] гэж нэрлэдэг компьютерийн хамгийн гол цөм бөгөөд хамгийн томдоо орох эх хавтан байрлана. Энэ хавтан дээр компьютерийн бүх дотоод төхөөрөмжүүд бэхлэгдэх буюу холбогддог. Компьютерийн уураг тархи гэж нэрлэдэг процессор буюу CPU (Central Processing Unit) мөн л эх хавтан дээр байрлана. Процессор бол мэдээлэл боловсруулах гол ажиллагааг гүйцэтгэдэг төхөөрөмж юм. Процессорын мэдээлэл боловсруулах хурдыг мегагерцээр [Mhz] хэмжинэ. Өнөө үед харилцан адилгүй хурдтай, төрөл бүрийн процессорууд байгаагаас хамгийн өргөн хэрэглэгдэж буй нь Pentium процессор юм.
Эх хавтан ба процессор хоёр бие биедээ тохирч байх ёстой. Эх хавтанд дурын процессор таарахгүй, харин зөвхөн түүнд зориулагдсан процессор л таарна.
Эх хавтан дээр процессороос гадна дууны карт ба видео карт, санах ой гээд олон төхөөрөмж байрладаг гэдгийг дээр дурдсан.
Эх хавтангийн үүрэг бол түүнд дээр байгаа бүх төхөөрөмж, эд ангиудыг хооронд холбох, тэжээлийг нь хуваарлаж өгөх үндсэн зориулалттай.
Эх хавтан мөн л тодорхой үе шаттайгаар хөгжиж ирсэн. Эхний үеийн эх хавтангууд тэжээл зарцуулалт их, овор хэмжээ том, цөөн тооны элементүүд болон гаднаас нэмэж суулгах төхөөрөмжийн үүр нь цөөхөн байсан.
Тухайвал зөвхөн уян диск, санах ойн слот гэх мэт. 1982 оны үед хэрэглэж байсан IBM 5150 эх хавтангийн зураг доор харагдаж байна.
http://1.bp.blogspot.com/_ZdDbkPhq-_s/SevyDT8iwXI/AAAAAAAAAAo/W0PxIZcr1DA/s320/zurag.jpg

Өнөө үеийн компьютерийн эх хавтангууд бол маш их өргөн боломж хэрэглэгчидэд олгох болсон. Хэрэглэгч өөрөө компьютерийнхаа хүчин чадлыг нэмэх, өргөтгөх, сайжируулах боломжоор хангагдсан.
Танд дан ганц эх хавтан байхад л та түүнд тохирсон төхөөрөмжүүдийг нэмж тавиад бүрэн компьютертай болж болно. Нэмэлт төхөөрөмжүүдийг нэмж тавих нь танаас тийм их мэдлэг, чадвар шаардахгүй. Сүүлийн үед манай оюутан залуус түүгээр ч барахгүй ерөнхий боловсролын сурагчид ч тун сайн хийж сурсан байгаа юм.

Эх хавтангийн бүрэлдэхүүн хэсэг. (Motherboard components)

PC компьютерийн хамгийн чухал хэсгүүдийн нэг бол яах аргагүй эх хавтан гэдгийг бид мэддэг. Үүнийг янз бүрээр нэрлээд байдаг. Тухайвал: Main board, mother board, system board, planer гэх мэтээр нэрлэдэг. Эх хавтангийн ерөнхий загварыг Form Factors гэж нэрлэдэг. Энд түүний физик хэмжээ, өргөтгөх үүр, хэлбэр загвар ордог. Хэд хэдэн төрөл загвар байдаг. Тухайвал:
Эхэн үеийн эх хавтангийн загвар Baby – AT, Full size – AT, LPX сүүлийн үеийн загвар ATX, Micro-ATX, Flex-ATX, NLX, WTX гэх мэт байхаас гадна Compaq, Packard Bell, Hewlett Packard, notebook гэсэн хэлбэрүүдтэй ч байдаг. Зураг 3 дээр сүүлийн LPX “form factors” –ийн ар талаас нь харсан байдал харагдаж байна.
Эх хавтан бол системийн цөм нь юм. Учир нь түүнд бүх тоног төхөөрөмжүүд холбогдоно мөн бүх төхөөрөмж хооронд мэдээлэл солилцоход гол үүрэг гүйцэтгэнэ. Эх хавтангууд төрөл, хэмжээгээрээ ялгаатай байдаг ч ямар ч эх хавтан доорхи хэсгүүдийг ерөнхийдөө агуулж байдаг. Үүнд:

• Процессор суулгах үүрнүүд (socket, slot)
• Процессорын тэжээлийг тогтворжуулах хэсэг
• Chipset (North and South bridges) - Main board бүр хоёр гол гүүрэн микросхемтэй байдаг. Эдгээр микросхемүүд нь (CPU) төв процессорыг компьютерийн бусад хэсэгтэй холбож өгөх үүрэгтэй.
• Super I/O chip – Оролт гаралтын суурь чип
• Нэн шуурхай ойнууд (Cache memory)
• Санах ойнуудыг суулгах үүрнүүд (SIMM/DIMM/RIMM sockets)
• Тогтмол санах ой (ROM BIOS)
• Цаг болон CMOS ийн батери
• Jumpers
• Залгуурууд (Connectors)
• ISA/PCI/AGP bus slots - Дууны кард болон видео кард, сүлжээний кардад зориулагдсан суурь
• Battery - Системийн үндсэн тохиргоо буюу он, сар, өдөр, цаг, минутыг хадгалах зориулалтаар ашигладаг.
• Integrated Drive Electronics (IDE) – Хатуу диск, компакт диск залгах залгуур
• Universal Serial Bus – гадаад төхөөрөмжүүд залгах үүр

Дахин хэлэхэд эх хавтангийн гол ажил бол төв процессор руу бусад бүх эд ангийг (төхөөрөмж) холбох ажиллагаа юм. Сүүлийн үеийн түгээмэл тааралддаг нэг эх хавтангийн ерөнхий бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг дараах зургаас тодорхой харж болно. Зураг 1.
http://3.bp.blogspot.com/_ZdDbkPhq-_s/SevzMJahDxI/AAAAAAAAAAw/2fXLJppn5G4/s320/zurag1.jpg

Сүүлийн үед гарч байгаа эх хавтангууд техник технологийн шинэ дэвшилт ололтуудыг ашиглан түүн дээрхи эд ангиуд хоорондоо нэгдэн нийлэх ажиллагаа их хийгдэж байна. Бас түүний хэлбэр загвар, хэмжээ ч янз бүрээр гарах боллоо.
Өөрөөр хэлбэл тус тусдаа байсан төхөөрөмжүүд on-board хэлбэрээр хийгддэг болсон.
On-board эх хавтангийн хувьд сайн ч талтай, муу ч талууд байдаг. Сүүлийн үед гарч байгаа эх хавтангууд бол сольж тавих буюу сайжируулахад их хялбар болсон. Одоо эх хавтан дээр байдаг чухал элементүүдийн талаар товчхон ярилцана.
Sockets & CPUs
Энд Sockets ба CPU ийн тухай энд товчхон дурьдая. Учир нь ямар ч эх хавтангийн тухай ярихад эдгээрийн тухай ярихгүй өнгөрч болохгүй. CPU бол компьютерийн хамгийн чухал елементүүдийн нэг. Түүгээр барахгүй түүнийг уураг тархи ч гэж нэрлэдэг. Энэ тухай бид өмнөх хичээлүүдээр ярьсан. Ер нь компьютерийн ажиллагааны хурдын тухай ярьж эхлэнгүүт л CPU-гийн тухай бодол бидний толгойд орж ирдэг. Үүнээс үүдээд процессорын ажиллах хурд хэдий чинээ их байна компьютерийн ажиллах хурд төдий чинээ хурдан байдаг.
Төв процессорын (CPU) байрлах үүрийг л sockets/slot гэж нэрлээд байгаа юм. Эхний үеийн PC компьютеруудад төв процессор ба эх хавтангийн хоорондох контакт хөлнүүд (pins) гагнаастай байсан. Intel фирмийн 486 процессороос хойшхи бүх процессорууд sockets/slot той болсон. Энэ байдал нь хэрэглэгч өөрөө CPU гээ солих боломжтой болсон. Sockets/slot ийг массив хэмжээгээр нь Pin Grid Array (PGA), Land Grid Array (LGA) гэж нэрлэдэг. Энэ хоёр хоорондоо ялгаатай. Эдгээрийг тодорхой үзүүлсэн хүснэгтүүд байдаг.
Chipset
Chipset бол маш олон тооны микросхемүүдийн набор цуглуулга юм. Эх хавтанд дээр гагнаастай байдаг. Өнөө үеийн PC компьютерууд North bridge буюу South bridge гэсэн хоёр гол chipset агуулдаг. Эдгээр микросхемүүд нь төв процессорыг компьютерийн бусад хэсэгтэй холбож мэдээлэл солилцох гол гүүр нь болж өгдөг.
Зураг 2. Northbridge and Southbridge

http://2.bp.blogspot.com/_ZdDbkPhq-_s/Sevz6KZ8F7I/AAAAAAAAAA4/XrKFNLbDhKc/s320/zurag2.jpg

North bridge бол эх хавтангийн өмнөх хэсэгт байрлах эд ангийг төв процессор руу шууд холбодог. Энэ гүүрэн схемд санах ой, AGP буюу PCI-ийн контроллерууд холбогддог. South bridge бол North bridge-ээс удаан байдаг. Учир нь юу гэвэл түүнээс гарсан мэдээлэл North bridge ийг таарч CPU-д очдог. Энэ гүүрэн схемд цуваа болон зэрэгцээ портууд, хатуу, уян диск гэх мэт төхөөрөмжүүд холбогдоно.
Ер нь бол эх хавтан дээрхи микросхемүүдийг үйл ажиллагааны төрлөөр нь нэгтгэж нэг гэрт хйисэн хэлбэрийг Chipset гээд байгаа юм. Үнэн чанартаа бол chipset нь бас л нэг эх хавтан гэсэн үг юм.
Chipset нь хэдэн зуун сая транзистор буюу идэвхтэй элементүүдийг агуулсан маш чухал үүрэгтэй микросхем юм. Тухайвал: Төв процёссор, түүний орох гарах замууд, шуурхай буюу нэн шуурхай санах ойнууд, нэмэлт төхөөрөмжүүд болон системийн бүх төхөөрөмжүүдийг зохицуулж төв процессор руу тэдгээрийг хурдаар өндөр холбож өгөх үүрэгтэй. Chipset үйлдвэрлэгчид маш хүчтэй өрсөлдөж байна.
http://1.bp.blogspot.com/_ZdDbkPhq-_s/Sev08Ns3QkI/AAAAAAAAABI/Qq9BsREKnVs/s320/zurag3.jpg
Тогтмол санах ой (ROM BIOS)

Энэ нь хамгийн түрүүнд POST (Power-On Self Test) гэсэн программыг ажиллуулдаг. Дараа нь үйлдлийн системийг ачаална. Үйлдлийн систем нь хүн компьютер хоёрийн холбогч үндсэн суурь программ юм. Системийн бүх тохиргоог BIOS д хадгална. Тухайвал: Системийн он, сар, өдөр, цаг, минут, уян ба хатуу дискийн төрөл, хэмжээ, системийн нууцлал паспорт, системийг хаанаас эхлүүлэх гэх мэт. BIOS setup программ гэж байдаг. Энэ программ руу орохыг тулд ихэвчлэн del товч дарж ордог.

Super I/O chip – Оролт гаралтын суурь чип

Эх хавтангийн дараагийн 3 дахь том гол микросхем бол оролт гаралтын суурь схем юм. Энэ нь компьютерийн өргөтгөлийн кардуудыг (дээр үед тус тусдаа салангад байсан) нэгтгэж нэг чип дээр хийгдсэн микросхем юм. Ихэнхи Super I/O chip бол доорхи бүрэлдэхүүнийг агуулсан байдаг.
• Уян диск контроллер
• Цуваа портын контроллер
• Параллель портын контроллер
• Гар ба хулганы контроллер
Гэхдээ сүүлийн үед энэ чип нь South bridge тэй нэгдэж хийгдэх болсон. Энэ нь олон сайн талтай болсон.

Нэн шуурхай ойнууд (Cache memory)

Төв процессор нь шуурхай санах ойгоос мэдээлэл авах бүрдээ мэдээллийг нэн шуурхай ойд байрлуулдаг. Нэн шуурхай ой нь дотоод (L1) ба гадаад (L2) гэсэн хоёр төрөлтэй. Процессор хэрэгтэй мэдээллээ эхлээд дотоод нэн шуурхай ойгоос хайна. Энэ нь процессорт хэрэгтэй мэдээллээ хамгийн хурдан авах боломж бүрдүүлнэ. Эндээс хэрэгтэй мэдээгээ олохгүй бол гадаад нэн шуурхай ойгоос хайдаг. L2 ойн нь L1 ээс удаан боловч RAM аас хавьгүй илүү хурдан юм. Эдгээр санах ойд дахь мэдээлэл байнга шинэчлэгдэж байдаг.

Дууны кард болон видео кард, сүлжээний кардад зориулагдсан суурь.(ISA/PCI/AGP bus slots)

Эдгээр нь компьютерт нэмэлт төхөөрөмж холбох боломж олгодог. Тухайвал: Модем, сүлжээний кард, видео кард, дууны кард гэх мэт. Өргөтгөлийн кард суулгах үүр гэж ч гэдэг. Энэ үүрийн тоогоор нэмэлт төхөөрөмж залгаж болно. Компьютерийг худалдаж авахдаа өргөтгөлийн сул үүрийн тоо нь цаашид таны хэрэгцээг хангах эсэхийг анхаарах хэрэгтэй юм.

Утасгүй сүлжээгээ сайжруулах энгийн аргууд

http://2.bp.blogspot.com/_ZdDbkPhq-_s/TE6A32IGqGI/AAAAAAAAACE/nfMaRcDoexc/s320/router.jpg
Утасгүй сүлжээгээ сайжруулах энгийн аргууд

Утасгүй технологи нь таныг кабель утсанд орооцолдохгүй, мөн өрөө тасалгаандаа чөлөөтэй нүүх, шилжих бололцоо олгодог. Гэвч зарим үед сигналын түвшин бага байна гэсэн мэдээлэл таны компьютер өгч магадгүй юм. Энэ үед таны интернет холболт удаан бөгөөд найдваргүй болдог. Тийм учраас танд утасгүй интернет холболтоо сайжруулах маш энгийн аргуудаас танилцуулж байна.
1.Утасгүй (router) хандах цэгээ аль болох төвдөө байрлуулах
Та утасгүй (router) хандах цэгээ аль болох өрөө тасалгааны төвд байрлуулах ёстой. Өрөөнийхөө хана, шалан дээр болон том метал зүйлын дэргэд байрлуулах нь тохиромж муутай. Энэ нь сигналыг интерфэренцед оруулж холболтонд муугаар нөлөөлдөг. Доорхи зургыг ажиглаарай.
http://2.bp.blogspot.com/_ZdDbkPhq-_s/TE6AI_tCaUI/AAAAAAAAAB8/rNyQ7V1deOQ/s320/1.jpg


2. Руторын антенаа солих

Руторын антенн бол анх ирэхдээ стандарт чиглэлгүй антен (omni-directional) байдаг. Энэ нь бүх чиглэлд жигд цацаргана гэсэн үг. Рутор чинь гадна хананд ойрхон байвал сигналын нэг хэсэг нь танай гэрийн гадна тархана гэсэн үг. Гэхдээ руторын чадал маш бага байдаг л даа. Сигналын түвшинг бууруулахгүй оновчтой байрлалд хүргэхийн тулд чиглэлтэй антен хэрэглэж болно.



3. Дахин дамжуулагч тавих

Утасгүй сүлжээний хамрах хүрээг тэлэх зорилгоор утасгүй дахин дамжуулагч ашиглаж болно. Дахин дамжуулагчаа компьютер, хандах цэг хоёрын хооронд нь тавиад болно. Энэ нь сигналын түвшинг нэмэгдүүлдэг. Дахин дамжуулагч тавих нь маш хялбар энгийн хялбар байдаг.



4. Утасгүй сүлжээний картаа солих

Утасгүй сүлжээний карт нь компьютер болон руторын антенаас сигналыг хүлээн авах, нэвтрүүлэх үүрэг гүйцэтгэнэ. Зарим тохиолдолд рутор хичээн сайн ажиллаж сигналын түвшин сайн байв ч утасгүй сүлжээний карт муу ажиллаж болно. Энэ тохиолдолд сүлжээний картаа солино.

5. Суваг өөрчлөх

Утасгүй руторууд нь ялгаатай давтамжийн зурвасууд дээр ажилладаг, яг радио станцууд шиг. Үүнийг олон улсын IEEE 802.11 стандартад заасан байдаг. Жишээ нь: АНУ ба Канадад бол 1,6,11 суваг байх жишээтэй. Утасгүй руторын сувгийн тохиргоог хийхдээ тухайн руторын тохиргооны зааврыг харах хэрэгтэй. Таны компьютер тэр сувгуудыг автоматаар илэрүүлдэг.




6. Гадны өөр радио нөлөөлөлийг багасгах (interference)

Таны өрөө, тасалгаанд байгаа бусад утасгүй электрон төхөөрөмжууд хандах цэгт нөлөөлж магадгүй юм. Өөрөөр хэлбэл 2,4 GHz давтамж ашигладаг утасгүй гэр ахуйн электрон төхөөрөмжөөс аль болох зайлсхийх хэрэгтэй.

7. Нэг үйлдвэрлэгчийн төхөөрөмжүүдийг сонго

Таны утасгүй рутор нь Linksys харин утасгүй сүлжээний карт чинь D-Link байвал тийм ч сайн биш, гэхдээ ажиллах ажиллана. Маш сайн ажиллуулна гэвэл нэг брэндын бүтээгдэхүүн сонгохыг санал болгож байна.

8. Руторынхээ программ хангамжыг шинэчлэх

Ямар ч рутор (хандах цэг) үйлдвэрлэгчээс анх гарахдаа өөрийн гэсэн жижиг программ хангамжын хэрэгсэлтэй гардаг. Энэ программ хангамжын шинэчлэгдсэн хувилбарыг интернэтээс татаж аваад шинэчлэж байх хэрэгтэй юм. Учир нь нэмэлт шинэ боломжууд нэмэгдсэн байдаг.

start=-100 , cViewSize=50 , cPageCount=0

Сэтгэгдэлгүй байна

null

Сэтгэгдэл үлдээх



(нийтэд харагдахгүй)

(оруулах албагүй)
(HTML синтакс зөвшөөрөгдөөгүй)


(Зурган дээрх тоог оруулна уу)